hósdagur 22. oktober 2020síða 35

7 Fríggjadagur 23. oktober 2020 · Nr. 74 Sosialurin Dátuvísindalig gransking á Fróðskaparsetrinum: Nýggjur frymil gevur neyvari smittumetingar Hannes Gislason, professari í KT, hevur ment ein nýggjan hátt at rokna út reproduktiónstalið fyri koronusmittu, ið vísir, um smittan veksur ella minkar. Nýggi útrokningarhátturin gevur smærri londum og økjum betri møguleikar at fylgja við smittugongdini. Eftir Dagmar Joensen-Næs Reproduktiónstalið (R-talið) fyri kor­onu í Føroyum hevur fyri tað mesta verið yvir 1 í september og undir 1 í fyrru helvt av oktober, men nú tykist tað aftur at vera hækk­ andi til yvir 1. Tað merkir, at hvør smittaður smittar í miðal eitt sind­ ur meira enn ein annan. Heilsumyndugleikar í flestu lond­um brúka R-talið saman við smittutalinum fyri 100.000 íbúgvar sum grundarlag, tá støða skal tak­ ast til, um tiltøkini ímóti smittuni skulu herðast ella linkast. Er R-talið 1, smittar hvør smittaður persónur í miðal ein annan. Tá er smittan hvørki vaksandi ella fallandi. Er talið yvir 1, er smittan vaksandi. Er tað undir 1, er hon í minking. Hannes Gislason, professari í kunningar- og samskiftistøkni á Fróðskaparsetrinum, roknar javn­ an R-talið út fyri Føroyar og onnur lond í Europa. - Í fyrstani fekk eg fyri­spurn­ing­ ar frá tíðindafólki og heilsu­ myndug­leikum um R-talið, men nú tykist áhugin ikki at vera eins stór­ ur, og eingin myndugleiki hevur spurt síðani ólavsøku-bylgjuna av kor­ona. Helst er tað tí, at smittu­ tølini hava verið lág síðani tá. Men sjálvt um tølini eru lág, hevur tað týdning at halda neyvt eyga bæði við dagligu smittutilburðunum og R-talinum, sigur Hannes Gislason. TANN FYRSTA SMITTAN Hannes Gislason, sum granskar inn­an dátuvísindi, biostatistikk og bioinformatikk, fekk áhuga fyri at rokna tað grundleggjandi R-talið (R0) út, tá koronufarsóttin tók seg upp í vár. - Uttanlands varð tá nógv tosað um R0, sum vísir, hvussu nógv ein smittaður í miðal smittar onnur, um hvørki mótstøðuføri, kopp­ing­ ar­evni ella onnur tiltøk eru ímóti sjúkuni. Sjúkan byrjaði í Kina, og óvist var, um kinesisku tølini vóru álítandi. Eg kendi teoriirnar aft­an­ fyri slíkar útrokningar og setti mær fyri at rokna R0,tá sjúkan kom til Europa. - Grundleggjandi R-talið hevur mest áhuga í byrjanini av einari far­ sóttarbylgju. Síðani er tað tað effekt­iva R-talið, ið hevur størstan týdning. Eg ætlaði ongantíð at halda fram við hesum útrokn­ing­ um, men eg bleiv bitin av tí og fekk hug eisini at royna at finna tað effekt­iva R-talið eftir tann skjóta eksponentiella vøksturin, sum altíð er í byrjanini av eini farsótt. - Nógvar lærubøkur hava fryml­ ar fyri tann eksponentiella vøkst­ urin, men fáar hava útrokningar fyri tað, ið hendir, eftir at tann fyrsti áhaldandi vøksturin steðgar og verður meira skiftandi, sigur hann. ÓÁLÍTANDI FYRI LÁG SMITTUTØL Lond brúka fleiri ymiskar hættir at rokna R-talið út. Tað ger tað torført at samanbera R-tølini í londunum. - Tey flestu rokna R-talið eftir, hvussu nógv eru smittað yvir eina tíð. Men í fleiri londum eru smittu­ tølini ikki nóg álítandi, og tí rokna nøkur lond eisini við sjúkra­hús­inn­ leggingum og deyðstølum. Eingir av hesum útrokningarhættum geva sama úrslit. - Flestu útrokningarhættir hava eisini tann veikleika, at teir verða meira óálítandi, tá tølini verða smá, sigur Hannes Gislason. Tað sæst millum annað í útrokn­ ing­um hjá viðurkenda bretska gransk­ingarstovninum London School of Hygiene and Tropical Medi­cine, ið hevur roknað R-talið í flest øllum londum í heiminum eftir sama leisti. Í teirra yvirliti sást til dømis seint í mai, at R-talið í Íslandi var høgt og vaksandi, hóast talið av smittutilburðum tá var lágt og fallandi. MENT NÝGGJAN FRYMIL Hannes Gislason hevur nú ment ein frymil, ið kann brúkast til at rokna R-talið bæði í stórum og smá­ um londum. - Flestu frymlar, ið verða brúktir, eru gjørdir í sambandi við aðrar farsóttir, ið hava verið. Teir eru hagfrøðisligir og krevja ofta rætti­ liga stórt dátugrundarlag. Eg havi roynt at ment ein einfaldari út­rokn­ ingarhátt, ið ikki krevur eins nógvar dátur, sigur Hannes Gisla­son. Hann hevur samanborið út­ rokn­ingar víð sínum frymli við mill­um annað útrokningar hjá grans­k­arum á London School of Hygiene and Tropical Medicine fyri 37 lond í Europa. - Í flestu førum góvu mínar út­ rokningar nærum sama úrslit. Í áleið sjey londum vóru úrslitini ikki tey somu, og í teimum førum meti eg, at míni tøl kunna vera neyvari. - London School of Hygiene and Tropical Medicine hevur ógvuliga drúgvar royndir við at rokna út smittugongdir, og teirra útrokning­ arháttur er millum teir bestu. Men eg meti, at mín háttur er kapp­ing­ ar­førur við teirra og í summum førum møgu­liga betri, sigur Hannes Gisla­son. Føroyar vóru ikki við í útrokn­ ing­unum hjá bretska gransk­ing­ar­ stovninum, tá Hannes menti sín útrokningarhátt. Hann kundi tí ikki samanbera sínar útrokningar fyri Føroyar við tøl hjá teimum. - Dátunøgdin fyri Føroyar var tá so lítil, at bretski gransk­ingar­stovn­ ur­in gjørdi ikki metingar fyri Før­ oy­ar. Tá eg sjálvur royndi at rokna talið fyri Føroyar út við teirra am­ boðum, gav skipanin úrslit, men eg fekk samstundis eina ávaring um, at dátunøgdin var ov lítil. - Úrslitini samsvaraðu væl, tá smittutølini vóru høg, men ikki, tá tey vóru lág. Tað líktist nógv ósam­ svarinum, sum eg hevði sæð fyri Ísland, sigur Hannes Gislason. BETRI FORSAGNIR Nýggi útrokningarhátturin hjá Hannesi Gislason kann fáa stóran týdning fyri eftirlitið við koronu­ smitt­uni í Føroyum og øðrum smá­ um londum, og møguliga eisini í størri londum, sum vilja kenna R-talið fyri landslutir, býir ella bygd­ir. - Eftir mínari meting eru fleiri fyrimunir við mínum útrokn­ing­ar­ hátti. Hann riggar betri, tá dátu­ nøgd­irnar eru smáar, og tað ber til at fáa úrslitið skjótari. Av tí at tað ber til at rokna R-talið út við heilt lágum smittutølum, nýtast vit ikki at bíða við at gera nakað fyri at fyribyrgja smittu, til tað stendur illa til. - Tað hevur framvegis týdning at fylgja væl við smittuni, hóast tølini eru lág. Hon doyr jú ikki altíð út fyri tað, um hon minkar, og hon kann brádliga fara at vaksa aftur, sigur hann. Hannes Gislason hevur saman við granskarum frá Lands­sjúkra­ hús­inum, Fróðskaparsetrinum og Heilsufrøðiligu Starvsstovuni skrivað eina vísindaliga grein um út­rokn­ingar sínar av grund­leggj­ andi R-talinum, nýggja útrokn­ing­ ar­háttin av effektiva R-talinum og for­sagnir av smittutilburðum til eitt altjóða vísindaligt tíðarrit, sum nú er í ferð við at meta um gransk­ ing­arúrslitini. Hannes Gislason setti sær fyrst fyri at rokna út tað grundleggjandi R-talið, sum vísir, hvussu nógv fólk tann fyrsti koronasjúklingurin smittar í miðal. Hannes Gislason hevur ment ein frymil, sum gevur neyvari útrokningar av effektiva R-talinum. Útrokningarnar gera tað lættari at fylgja smittugongdini og seta hóskandi tiltøk í verk. A) Dagligir smittutilburðir av koronu í Føroyum frá 25. august til 16. oktober. B) Dagliga effektiva R-talið frá 6. september til 14. oktober (svørt punkt) og tendenslinja (blá), sum javnar sveiggini í R-talinum fyri betur at meta um yvirskipaðu gongdina yvir longri tíðarskeið. R-talið er ikki korrigerað fyri innfluttar tilburðir.