hósdagur 22. oktober 2020síða 42

Fríggjadagur 23. oktober 2020 · Nr. 74 14 Sosialurin UMLEIÐ 150 FØROYINGAR DOYÐU AV MESLINGUM Í 1846: Snikkarin smittaði næstan øll í Føroyum Meslingafarsóttin í Føroyum í 1846 legði nærum alt samfelagið lamið. Sjúkan spjaddi seg frá einum manni, sum kom úr Danmark, til 6000 av teimum 7800, sum búðu í Føroyum tá. Bestu ráðini móti umfarsóttini vóru tá sum nú avbyrging av teimum sjúku, men kortini sluppu bert fá undan at verða smittað. Eftir Dagmar Joensen-Næs Tað var neyð og vesaldómur, sum møtti teimum báðum ungu donsku læknunum Peter Panum og August Manicus, tá teir í juni 1846 settu fót á land í Føroyum. Teir vóru sendir til landið av donskum heilsu­ myndugleikum, sum høvdu frætt um, at ein hervilig meslingafarsótt gjørdi um seg í fjarskotnu oyggj­un­ um í danska ríkinum. Meslingafarsóttin kom til Før­ oya við einum snikkara úr Kvívík, sum hevði verið í Keypmannahavn. Ferðasambandið millum bygdir og oyggjar tá kann ikki samanberast við tætta sambandið í dag, men sjúkan spjaddi seg kortini við skjót­ ari ferð til nærum alt landið. Tá hon hasaði av í oktober, høvdu 6000 av teimum 7800, sum búðu í Føroyum, havt sjúkuna. 150 vóru deyð. Bert 1600 høvdu ikki verið smittað. Meslingafarsóttin í 1846 minti á nógvan hátt um koronufarsóttina, sum herjar í Føroyum í dag. Flestallir føroyingar vóru verju­ leysir móti meslingunum, sum ikki høvdu verið í Føroyum síðani 1781. Eingin viðgerð og einki kopping­ar­ evni var ímóti sjúkuni. Einastu ráð­ ini, ið fólk vistu sær, var at skýggja tey sjúku. Tað gjørdu tey í so stóran mun, at tey sjúku ikki fingu ta hjálp, tey høvdu tørv á. SLÓÐBRÓTANDI EYGLEIÐINGAR Teir báðir ungu donsku læknarnir vóru sera ágrýtnir. Teir býttu landið millum sín. Panum skuldi vitja norðara partin og Manicus sunnara partinum av landinum. Teir ferð­ aðust millum bygdir og góvu fólki ráð um, hvussu tey skuldu verja seg móti sjúkuni. Samstundis eygleiddu teir, hvussu sjúkan smittaði og spjaddi seg og skrivaðu frágreiðingar til donsku heilsumyndugleikarnar um støð­ una í Føroyum. Panum varð seinni heimskendur fyri læknaligu eygleiðingarnar í Før­oyum, sum gjørdust slóð­brót­ andi fyri bæði meslingafarsóttir og aðrar umfarssjúkur. Hann kom millum annað eftir, at tað ganga 14 dagar, frá fólk verða smittað, til tey verða sjúk. Hann helt seg eisini kunna ávísa, at mes­ ling­ar smitta, tá ið fyrstu sjúku­eyð­ kennini vísa seg. Hann legði eisini merki til, at eldri fólk, sum høvdu havt mes­ling­ ar í 1781, ikki fingu teir aftur. Tey vóru eftir øllum at døma immun fyri sjúkuni. Panum kortlegði smittu­spjað­ ing­ina og vísti á, hvussu smittan spjaddi seg frá fyrsta sjúklinginum í Havn til nærum allar oyggjar og bygd­ir í Føroyum. FRÁSTØÐA OG REINFØRI Føroyingar vistu frá øðrum um­fars­ sótt­um, at tey sjúku smittaðu. Bestu ráðini móti at gerast sjúkur vóru tí at skýggja tey sjúku. Støðan var serliga ring í Suð­ur­ oynni, sum Manicus skuldi taka sær av. Hann ávaraði fólk ímóti all­ ari óneyðugari samveru og heitti á tey frísku um ikki at fara í kirkju. Skúlarnir vóru stongdir, og Mani­cus bað fólk um ikki at halda brúd­leyp, fyrrenn heilsustøðan aftur loyvdi tí. Hann hótti við at seta bann móti øllum veitslum, um fólk ikki aktaðu. Teir báðir donsku læknarnir hildu lítið um reinførið hjá før­oy­ ing­um. Teir royndu at fáa fólk til mill­um annað at skifta hoyggið í sengr­unum og vaska seingjarklæðir fyri at fyribyrgja smittu. Atfinningarnar um vantandi rein­føri vóru ikki væl móttiknar av øll­um, men ráðini um at halda frá­ støðu vórðu fylgd í so stóran mun, at tað elvdi til neyð nógva staðni. Fólk ræddust so illa mesling­ar­n­ ar, at hús og heilar bygdir vórðu av­ byrgd, so eingin var at vera um tey sjúku og geva teimum mat og annað, tey høvdu tørv á. Nógva staðni var neyðin so stór, at samfelagshjólini steðgaðu. Far­ sóttin rakti landið í hægstu fram­ leiðslutíð frá vári út í heystið. Nógv vóru sjúk, og tey frísku tordu ikki út. Neytini vórðu ikki mjólkað, seyð­urin ikki royttur, bøurin ikki sligin, og farið varð ikki eftir fugli. Vandi var fyri, at fólk fóru at líða hungur, tá veturin nærkaðist. Samstundis sum Manicus ávar­ aði um smittu, mátti hann eisini royna at sissa fólk, so tey tordu at fara til handils og til útróðrar. Hann royndi eisini at fáa nøkur teirra, ið høvdu havt meslingar, til at hjálpa teimum sjúku og geva teimum mat. SAMFELAGSLIG ATLIT Myndugleikar í Føroyum í 1846 máttu eins og í dag viga ymisk atlit upp ímóti hvørjum øðrum. Bæði heilsulig og samfelagslig atlit máttu takast, tá tiltøk skuldu setast í verk móti sjúkuni. Størsti smittuvandin var, tá nógv fólk savnaðust, og tá ferðast varð ímillum bygdir. Fólk savnaðust serliga í kirkjunum og ferðaðust til Havnar og nakrar størri bygdir, ið høvdu handil. Í samskifti millum landslæknan og amtmannin sæst, at teir um­ hugs­aðu at avbyrgja ávís hús í Havn og at kvetta sambandið mill­ um Havnina og bygdirnar. Teir samd­ust tó um ikki at seta tílík til­ tøk í verk, tí tað fór at økja um óttan millum fólk og fáa ov stórar av­leið­ ingar fyri handilsviðurskiftini. Eisini hildu myndugleikarnar tað hava stóran týdning, at fólk sluppu í kirkju, og vildu ikki stongja kirkj­urnar. Spurningurin um tilmæli ella for­boð var eisini frammi í 1846. Í sam­skiftinum millum myndug­leik­ ar­nar sæst, at tað var ivasamt, hvørj­ar heimildir teir høvdu at seta for­boð í verk. Vánaliga støðan nógva staðni gjørdi eisini, at neyðugt var við hjálp­arpakkum. Manicus bað um hjálp úr Fátækrakassanum til tær Tjóðskjalasavnið hevur nógv tilfar um meslingafarsóttina í 1846. Guðrið Poulsen, savnshjálpari á Tjóðskjalasavninum, hevur leitað í kirkjubókum, læknafrágreiðingum og brævaskifti eftir upplýsingum um meslingarnar. - Hetta hevur verið sera spennandi at arbeitt við, tí tað er sjáldsamt, at vit hava so nógvar keldur til hendingar í føroyskari søgu, sigur hon. Meslingafarsóttin í 1846 er áhugeverd hjá søgufrøðingum, tí hon er ógvuliga væl skjalprógvað, sigur Sámal Tróndur F. Johansen, stjóri á Tjóðskjalasavninum. - Vit hava eina rúgvu av samskifti millum myndugleikar, og vit hava heilar tríggjar nágreiniligar læknafrágreiðingar, sum vit kunnu samanbera og gera niðurstøður burturúr, sigur hann.