hósdagur 29. oktober 2020síða 28

FRÍGGJADAGUR 30. OKTOBER 2020 SOSIALURIN 76 28 STEINAR PATURSSON U ndantikið deyðadóm er avbyrging harð­ asta revsing, ið fang­ ar kunnu fáa í Vestur­ heiminum. Soleiðis greiddi Peter Scharff Smith, granskari í manna­ rættindum og fongsuls­viður­ skiftum frá, undir framløgu til ráðstevnuna Fangarnir, fongsl­ið og Føroyar, ið Amnesty Inter­ national Føroya Deild skipaði fyri í farnu viku. Hóast vit vanliga hugsa um Skandinavia sum ein fram­komnan part av heimi­ num, har vit virða manna­ rætt­indi, er kortini serliga ein fongsulsteknikkur, sum fram­vegis í dag spælir ein stór­an leiklut, og sum áhald­ andi er fyri atfinningum frá manna­rættindastovnum og manna­rættindaaktivistum - varðhaldsfongsling í avbyrging. Pennsylvania skipanin Undir framløguni greiddi Peter Scharff Smith frá, hvussu fonguls­skipanin í Skandinavia er komin at síggja út, soleiðis sum hon ger, og hví avbyrging í varð­haldi hevur verið so nógv nýtt, sum hon hevur. Skipanin hevur røtur í fonguls­skipanini, ið varð ment í Pennsylvania í USA í 19. øld. Mett varð, at neyðugt varð at reformera fangarnar - at umskapa teir til virknar sam­ felagsborgarar - heldur enn bara at steingja teir inni. Besti hátt­ urin at tryggja, at fangar vórðu reformeraðir, varð hildin at vera at avbyrgja teir frá øðrum fang­um, tí at fangarnir ávirkaðu hvønn annan á keðiligan hátt, og hetta førdi tí við sær, at fongslini høvdu ta øvugtu ávirkanina, enn hon skuldi hava. Fangar vórðu tí hildnir í full­komnari avbyrging, har teir brúktu so at siga allar 24 tímarnar fyri seg sjálvar. Hugsan­in var, at tá høvdu teir stundir at hugsa og reflektera yvir teir misgerningar, ið teir høvdu framt, og at í einseminum kundu teir hugsavna seg um at finna guð. Pennsylvania skipanin fekk síðani fastatøkur uttan fyri USA, og serliga londini í Skandinavia vóru skjót at innføra nýggja fongsuls­teknikkin. Tað gjørdist kortini seinni greitt, at fullkomin avbyrging hevði skakandi avleiðingar fyri sálarheilsuna hjá teimum av­ byrgdu, og nógvir fangar gjørdist sinnissjúkir av vanvirðisligu við­ ferðini. Nógvastaðni varð tí farið burt­ ur frá Pennsylvania skipanini, men londini í Skandinavia høvdu í grundini verið so effektiv at innføra skipanina, at so at siga øll fongsul vóru bygt eftir leisti­ num við avbyrging, og tí var trupult at skifta fongulsskipan í bræði. Sum fráleið varð skipanin út­fasað, men kortini hevur av­byrging hildið fram sum ein integralur partur av fongulsskipanini til í nýggjari tíð - innan varðhaldsfongsling. Bilbukt við trupulleikan Í Danmark hevur í fleiri um­ førum verið roynt at bøtt um viður­skiftini kring avbyrging í varðhaldi. Í seinasta umfarið var nýggj lóggáva innførd í 2004, sum hevði verið sær, at talið á av­byrgingum í varðhaldi fór úr um 500 um árið niður í 17 í 2017. Danska løgmálaráðið skal á hvørjum ári skráseta allar avbyrgingar í varðhaldi, men sambært Amnesty International er ikki líkanandi lóggáva í Før­ oyum. Føroysku hagtølini fyri av­byrging í varðhaldi verða tí ikki skrásett við tí fyri eyga at almannakunngera tey, og tey eru heldur ikki partur av frá­ greiðingini hjá danska løg­mála­ ráðnum. Amnesty hevur kortini fingið út­vegað hagtøl frá ákærunum fyri nýtslu av avbyrging í varð­ haldi frá árunum 2015-2019. Stórt sveiggj er í tølunum, og Peter Scharff Smith ger greitt, at vit skulu vera varin at gera ov greiðar niðurstøður frá hag­ tølum, tá tey eru so smá og av­ markað. Til samanberingar kann tað kortini nevnast, at tað er áhugavert, at í 2017 vóru 17 avbyrgingar í varðhaldi framd­ ar í Danmark, meðan talið í Før­ oyum sama ár var 13. AVBYRGING Í VARÐHALDI - EITT SKANDINAVISKT FYRIBRIGDI