hósdagur 12. november 2020síða 8

FRÍGGJADAGUR 13. NOVEMBER 2020 SOSIALURIN 80 8 STEINAR PATURSSON T að liggur eitt ovur­ stórt arbeiði aftan fyri at gera ættar­bands­ skránna, og arbeiðið at tøppa inn upplýsingar í skránna byrjaði heilt afturi í 2007. Sámal Tróndur F. Johansen er stjóri á Tjóðskjalasavninum, sum stendur aftan fyri arbeiðið við ættarbandsskránni, og sum verkætlanarleiðari hevur hann tí verið partur av arbeiðinum frá byrjan. Tað er ilt at siga, júst hvussu nógv orka er farin í arbeiðið, tí ymiskt hevur verið við fígging og arbeiðsmegi millum árini. Men tá flest fólk arbeiddu í senn, vóru 12 ella 13 fólk, sigur Sámal Tróndur F. Johansen, sum legg­ ur aftrat, at tey vóru kortini ikki øll fulltíðarsett. Keldutilfarið er ymiskt Summi, ið hava sitið og leitað í ættarbandsskránni, hava skrull­ að seg aftur til forfedrar heilt afturi í 12. øld. Tað er tí eisini áhuga­vert at vita, hvørjar keldur kunnu vísa á føroyingar so langt afturi. Ættarbandsskráin er sett saman av ymsum keldum, og yvirhøvur sanngildið hjá keldunum ymiskt frá tíðar­ skeiði til tíðarskeið, sigur Sámal Tróndur F. Johansen. Kirkju­ bøkur, fólkateljingar, og lands­ fólkayvirlit eru brúkt, men eisini ættar­bandsskráir, ið koma frá øðrum granskarum. Teir fýra bólk­arnir í felag geva eina nokk so trygga ættarbandsskrá, sigur Sámal Tróndur F. Johansen. Heilt aftur til miðøld verða eisini sagn­ir og annað nýtt. Elsta kirkjubókin er tann í Eysturoy, og hon er frá 1687. Fólkateljingarnar byrja ikki fyrr enn í 1801, og tí kemur okkurt av til­farinum í farnu øldunum frá skifti- og festiprotokollum. – So hava vit eisini aðrar keldu­bólkar, sum vit brúka, tá tað ikki finst í hinum tølunum. Tað heilt trygga tilfarið, sum vit hava, fer aftur til 18. øld. Fara vit longur aftur, brúka vit óbein­ leiðs keldutilfar. Til dømis hava vit jarðarbøkur aftur til 1584, sigur Sámal Tróndur F. Johan­ sen. Jarðarbøkurnar greiða frá, hvør átti ella umsat hvørja jørð, og út frá teirri vitanini ber ofta til at rokna seg fram til, hvør arvaði hvønn. Ofta er talan um kongsjørð, ið er skrá­ sett í jarðarbókunum, og tí eru kongsbóndur eisini betri skrásettir enn onnur. Óvissan størri tess longur aftur tú kemur Sum tummilfingurregla verður sagt, at jú longur tú fert aftur í tíð, tess størri verður óvissan. Harumframt endurspegla skrásetingarnar eisini tað samfelagið og teir samfelagshugburðir, sum vóru í samtíðini. Ítøkiliga merkir hetta, at tað eru serliga mannfólk, ið eru skrásett, og tað eru serliga mannfólk, ið eiga jørð, ið eru skrásett. – Sum heild eru mannfólkini nógv betri skrásett enn kvinnur. Góðskan í mannfólkaskráseting, serliga mannfólkum við jørð, er betri enn hjá øðrum, serliga tá tú fert longur aftur í tíðina, sigur Sámal Tróndur F. Johansen og vísir á, at tað er ikki fyrr enn kirkjubøkurnar koma, at skrásetingin verður meira jøvn. – Í einari kirkjubók ella fólkateljing stendur, hvør tú ert, hvussu tú eitur, hvussu gamal tú ert og so framvegis. Tað sært tú, óansæð hvør tú ert - fátækur ella ríkur, maður ella kvinna, sigur Sámal Tróndur F. Johansen, sum av tí sama ger greitt, at góðskan á ættarbandsskránni er góð tey seinastu 250-300 árini, men verður farið longur aftur, er skrásetingin meira selektiv. Rættindi knýtt at jørðini Orsøkin til at tað er jarð­ar­ ognarar - yvirhøvur menn - sum eru skrásettir í størri mun enn onnur, er einføld. – Jørð og privilegii hingu saman. Í dag eru okkara rættindi ikki knýtt at jørð, men tað vóru tey fyrr. Átti tú jørð ella leigaði jørð, hevði tú rætt til at fara í fjøllini, rætt til at fáa tær familju og so framvegis. Í dag eru vit leys frá, at jørð og rættindi eru knýtt saman, sigur Sámal Tróndur F. Johan­sen. – Tá tú vart skrásettur, so vart tú skrásettur, tí kongur, ella hann, sum hevði Føroyar í len, var áhugaður at vita, hvør hevði jørð­ina, og hvar hann kundi fáa inntøkurnar frá. Sámal Tróndur F. Johansen leggur eisini aftrat, um umframt jarðeigarar vórðu eisini týdningarmiklir persónar skrá­ settir ymsastaðni, og tey, sum høvdu gjørt okkurt, ið tey ikki skuldu. Augmundur Jorsalafar og Fornjotur í Finlandi Nógv teirra, ið hava skrullað seg aftur til miðøld í ættar­bands­ skránni, hava funnið seg fram til, at Augmund Jorsalafar var ættar­faðir teirra. Augmund Jorsalafar er ein av elstu persónunum í ættar­ bandsskránni, men hann var ivaleyst norðmaður, sigur Sámal Tróndur S. Johansen. Tað stendur ikki, hvar Augmund Jorsalafar varð føddur ella hvar hann doyði, men sonur hansara, Peter Aug­ mundsson, varð føddur í Sand­ vin í Norra í 1190, og ivaleyst hevur Augmund Jorsalafar sjálv­ur verið norðmaður. Elsti persónur, sum er skrá­ settur í skipanini, er Fornjotur, kongur í Finlandi, sum var føddur ár 160 og doyði ár 250. Hóast Fornjotur er ættfaðir at Gormi gamla, danakongi, er sera ivingarsamt, hvat samband er millum Fornjot og núlivandi før­oyingar, hóast summi kunnu finna Gorm gamla sum ættfaðir í ættarbandsskránni. Tað er eisini torført at siga, hvør elsti føroyingur í ættarbandsskránni er, tí nógv eru skrásett í skránni, uttan at stað­fest er, hvar tey búgva. Tað er kortini greitt, at elsta ella fyrsta fólkið, sum í ættar­bandsskránni er stað­ fest at búgva í Føroyum - og sum eisini er eftirkomari eftir Augmund Jorsalafar - er Arnbjørn Guttormsson. Arn­ bjørn Guttormsson varð fødd­ur í Bergen í 1488, og hann doyði í Húsavík. Sonur hansara, Gutt­ orm Arnbjørnsson, varð føddur í Húsavík í 1520, og hann er tí elsta ella fyrsta fólk, sum í ættarbandsskránni er staðfest at verða føtt í Føroyum. Ættarbandsskráin er føroysk Aftanfyri ættarbandsskránna liggur eitt ovurstórt arbeiðið, og um spurningin, hvørt føroyingar Longur aftur tú kemur í ættarbandsskránni, størri verður óvissan. Men fyri tey seinastu 300 árini er skráin heilt góð og álítandi, sigur Sámal Tróndur F. Johansen, stjóri á Tjóðskjasavninum, sum hevur sett saman ættarbandsskránna Í dag eru okkara rættindi ikki knýtt at jørð, men tað vóru tey fyrr EIN ÆTTAR­BANDS­ SKRÁ Í HEIMSFLOKKI Skráseting av ætt á Tjóðskjalasavninum gongur nógv ár aftur. Her síggjast nøkur av starvsfólkunum á Ættarbandsskránni í 2008