hósdagur 26. november 2020síða 23

FRÍGGJADAGUR 27. NOVEMBER 2020 SOSIALURIN 84 23 Komandi partur Í komandi parti verður greitt frá bygdarsøgu, sum kemur úr í næstum. Valdemar fann danska konu í Nólsoy Sethúsini hjá Valdemar í Sig­ mundargøtu vórðu bygd í 1927. Valdemar giftist við donsku Ellen Neuhausen, sum hann hitti í Nólsoy, tá ið hann var ørindini við útgerð til vitan har. Hon var kend sum ein serlig kvinna, sum m.a. var virkin í KFUK. Seldi eisini torv Eina tíð keypti Valdemar eisini torv úr Rituvík at selja havn­ar­ fólki. Í 1920-unum varð koyrt runt í býnum við hestavogni við vøru. Tá byrjaði bilar at koma, og so við og við keypti Valdemar teir kendu gulu lastbilarnar, sum høvdu nr. 16 og 32. Ísvirkið Undir øllum krígnum var ís­ virkið í Østrøm, og tað var tað ein­asta, sum var í Havn tá. Teir lótu ís til ísfiskabátarnar. Tað bleiv arbeitt alt samdøgrið. Het­ ta var eitt sjálvstøðugt felag – Ís og konserves. Fiska­central­urin kom síðst í 1940-unum. Tá varð givist við at framleiða ís. Frystigoymslurnar á fabrikk­ ini vóru nógv nýttar av havn­ar­ fólki at goyma kjøt og annað í og helt hetta fram til í 50-unum. Tá komu eisini deksbátar við tvøsti frá hvalastøðini við Áir. Tað varð fryst á fabrikkini, helst til minkafóður. Dampdrivin maskina Tann fyrsta maskinan á fabrikkini, ið var dampdrivin, var um 50 hestar. Hon dreiv kom­pressarar, valsir og kvørn­ ir og annað mangt á fabrikk­ ini. Maskinan bleiv skift út við motorin á gamla meiarí­ bátinum Tróndi. Seinni fekst dieselmotorur. Bretska hervaldið tekur bygningin Bretska hervaldið helt til í parti av fabrikkini undir seinasta ver­ aldarbardaga. Har høvdu teir stóra goymslu av mati í blikkum og frysti­vørum. Eisini klæðir og militer­skógvar. Nógv av teim­ um tómu blikkunum komu aftur, har tey vóru bankaðu fløt og koyrd í tunnur, og send aftur til Onglands, har tey blivu brædd og gjørd til kúl­ ur og annað. Valdemar var annars bæði bretskur og seinni franskur konsul. "Kul, koks og brænde" Valdemar Lützen handlaði við byggitilfari og timbri. Timbri­ num gavst hann við síðst í 1920-unum. Men byggitilfari, jarni, sementi, múrsteinum og øðrum helt hann fram við, og eisini kolinum, koksinum og brenninum. Í 1959 fór fyritøkan tó aftur at selja timbur. Bryggjubakki Í Vágsbotni móti Bryggju­ bakka stóðu neyst og lág træ­ goymsluhús hjá Vágs­botns­ handlinum. Í fyrru helvt av 1920-unum vóru hesi hús tikin niður, og betongbygningar stoyptir. Valdemar Lützen átti tann norðasta av teim­ um. Hann hevði verið í Bergen, og hann mælti til, at bygningarnir fingu sama snið, sum Hansabygningarnir á Tyskerbryggen í Bergen. Skriv­ stovan hjá Valdemar Lützen var øll árini úti í Fabrikkini í Rættará, men tá ið bygningurin á Bryggjubakka var liðugur í 1923-24, var flutt higar. Men so flutti hann útaftur í mars 1940 í nýggja skrivstovubygningin, ið bygdur bleiv sunnanfyri Fabrikkina og yvir Rættará. Konsul Mason hevði eisini skriv­stovu í Rættará undir kríg­ num. Har komu tí nógvar skips­ manningar at stempla passini hjá konsul Mason. Heinesens handil var keypt­ ur í 1952-53. Her var handil við køksbúnyttum og seinni am­ boðum. Valdemar Lützen var eitt gott arbeiðspláss. Fleiri arbeiddu har heilt upp til 50-60 ár. Hetta er í dag Miðlahúsið. Eisini olja Tað var í 1930-unum, at Valde­ mar Lützen yvirtók DDPA- oljuagenturið. Men tá ið kríggið brast á, var eingin leve­ran­dør­ ur úr Danmark. Tá sendi Valde­ mar eitt telegramm yvir til Rockerfeller í New York. Hann svaraði aftur og spurdi hvør handlaði við olju. Hann fekk at vita, at tað var Shell og DDPA. Ja, um vit kundu vera samdir, var einki í vegin. Eingin trygging var, so Valdemar Lützen tók ábyrgd­ina bæði fyri Shell og DDPA. Ein oljubátur Tuxhavn sigldi undir øllum krígnum úr Onglandi við petroleum, bens­ ini og olju til bæði Shell og DDPA. "Oljuævintýrið" endaði í 1949, tá Esso sjálvt, seinni Stat­ oil, yvirtók oljuna. Eisini bakarí, bomm og rabarbur Eina tíð var bakarí í fabrikkini. Andrias í Horni, sum hevði lært til bakara hjá Restorff á Áarvegnum, bakaði har eina tíð, áðrenn hann sjálvur bygdi set­hús og bakarí í Bø, núverandi Bø­gøtu. Eisini Knud Lambaa hevði heilsølu og agentur í norðasta partinum oman móti Vestaruvág. Jens Simonsen, vanliga nevndur Gøtu Jens, fór saman við Knút Lützen, beiggja Valde­ mar, í holt við at gera bomm á fabrikkini. Hetta man hava verið umleið 1920. Knút fekk helvtina av fabrikkini í sín part, meðan Valdemar fekk hina helvtina eftir pápan Jacob Lützen. Eina tíð aftaná kríggið gjørdu teir rabarbusúltutoy á fabrikk­ ini; har stóðu nógv konu­fólk og skóru. Ein stórur pott­ur var og sukur varð nógv brúkt. Hettar arbeiði vardi í nøkur ár. Valdemar var eisini formaður í býráðnum í Havn frá 1925 1928. Mogens Lützen tekur við Tað kom at gerast sonurin Mogens, sum kom at dríva fyri­ tøkuna víðari aftaná Valdemar, tá hann doyði í 1957, 79 ára gamal. Hann fekk útbúgving í Dan­ mark og starvaðist har, inntil hann fyrst í 30-unum fekk boð um at koma heim aftur. Tá vóru tíðirnar ringar í Føroyum, so hetta hevur kravt sín mann. Tá fóru tey eisini undir sølu av olju, bensini og petroleum, sum varð selt til skip og húsar­ hald kring landið. Tá heimsbardagin brast á, gjørdist Mogens saman við Robert Brockie enskur vara­ konsul. Teir vóru “vara” hjá pápa­num Valdemar og Mason, sum vóru konslar. Mason var sendur higar úr Bretlandi, og hann hevði skrivstovu hjá Valdemar Lützen. Tað er óneyðugt at siga, at hetta hava verið týdningarmiklir sessir und­ir bretsku hersetingini, tá tað hava verið hópin av stórum og smærri málum, sum skuldu loysast. Partar av flaggsøguni Tað kann verða nevnt, at hesir fýra, sum røktu konslastarvið, vóru samdir um, at føroyska flagg­ið skuldi góðkennast, og sendu teir fjarrit til London við hesum boðum. Hetta hevur havt sína vekt og er eisini ein partur av okkara flaggsøgu. Seinni gjørdist Mogens franskur konsul. Mogens var eisini í eini 25 ár fram til 1980 nevndarlimur í Før­oya Banka. Mogens var í nógv ár virkin limur í Føroya Arbeiðs­gevara­ felag og Havnar Arbeiðs­gevara­ felag Sagt verður eisini um hann sum stjóra fyri p/f Valdemar Lützen, at hann “hevur havt gott eyga fyri nær tíðin til út­ bygg­ingar var komin, og nær stundin var at ansa sær og tað væl.” Madam Andresen´s hús og Jampan Onnur hús í Lützen ættini er Madam Andreassen hús. Tey eru bygd 1852. Og eru elsta set­ húsini úti í Rættará. Christen Jensen Andreasen úr Rømø, og konan Anna Mar­ gretha Kiebenck bygdu húsini. Gróthúsið í Rættará er bygt av Jacob Andreas Arge (Jam­pan) føddur 1854, kendur grótlaðari í Havn. Hesi húsini frá 1883, eru tey fyrstu húsini, ið bygd eru úr føroyskum gróti. Her búði Jampan. Onnur hús hann hevur bygt er gróthúsið í Dr. Jacobsensgøtu, sum greitt varð frá í greinini um Kon­rads­brekku. Annars hevur hann staðið fyri mongum øðrum stór­verkum. Gamla Hospital Niðast í Sigmundargøtu er gamla hospital, sum upp­runa­ liga varð bygt í 1829 við tveimum sjúkrastovum, eina til hvør kynið Upprunaliga var pláss fyri 12 sjúklingum, men í 1867 komu 2 stovur afturat umframt vaskihús. Tá kundi hospitalið hýsa 16-18 sjúklingum. Gamla hospital fekk roynt seg í samband við sponsku sjúku 1920, sum vit áður hava greitt frá. Tíbetur eru góðar kreftir, sum vilja varðveita hetta gamla hospitalið fyri eftirtíðina. Gomul mynd av Rættará. Her sæst Gamla Hospital og kirkjan hjá Bauer Kolalossing við trillubørum So framkomnar vóru etikettirnar á dósamatinum fyri 100 árum síðan