mikudagur 17. mars 1999síða 7

Nr. 52 — 17. MARS 1999 på arskeið í lívinum, tá ið sansaupplivingin átti at farið fram. Hetta eru eitt nú húðupplivingar og at tað at uppliva ferð og flog. Til tað verða ymisk amboð brúkt. - Viðgerðin er rættiliga einføld og jarðbundin. Hon fer lutvíst fram heima, lut- víst av einum terapeuti og lutvíst í einum bólki á dag- trupulleikin ikki rørsluligur, men persónligur. - Tað eru nógv persónlig eydkenni, ið eru børnunum til ampa. Barnið hevur trup- ult við at klára seg millum sínar javnaldrar, í spæli og í skúla. Tað hevur ringt við at konsentrera seg, tá ið nógv er á vási, og tað hevur ringt við at finna vinir. tíðindablaðið kanska vit fakfólk, ið eiga at geva fólki nóg stóran kunnleika til at kunna hjálpa. Men vitanin um hetta serøkid er so nýggj. at vit kunnu ikki beinleiðis lasta nøkrum nakað. Eg kann í øllum fórum stað- festa, at føroyingar eru frammalagari á hesum oki enn íslendingar. tíverri. > - Tað er bara umhvørvid, sum kann hjálpa barninum. Umhvørvid hevur ikki brotið barnið niður, men um- hvørvid má byggja barnið upp. Eitt gott umhvørvi er neyðugt; tættleikin, nærleikin, tryggleikin og tann tíð- in, hetta barnið krevur. Vit kunnu ikki dóma umhvørv- ið eftir fermetrum, pengum ella tí, sum sæst uttaná. Eg havi sæð umstødur, har eg fyrst helt, at tað fór at verða trupult at gera nakað munagott, men tað vísti seg at ganga sera væl, tí neistin, ið skuldi til, var har« stovninum ella í skúlanum. Roynt verður at fáa viðgerð- ina inn í tað dagliga spælið, og eydnast tað, fer barnið spakuliga sjálvt í holt við tað, ið tað skal gera, og leitar eftir teimum réttu upplivingunum. - Sjálvt um viðgerðin er einføld, so er hon serstøk og má verða stýrd av einum serkónum fakfólki. Hon er eisini innihaldsliga treytað av hverjum barni sær, og verður broytt so líðandi sum barnið mennist. Hóast sjálvir trupulleikar- nir botna í fátækari sansa- tilveru tíðliga í lívinum og fáum rørsluroyndum, er veruligi Longu sum heilt lítið vilja flest teirra ikki berast og rurast. Seinni heldur tað seg frá upplivingum, har nógv- ur gangur er. So eru onnur sansaskipanarbørn, sum øv- ugt hesum bara vilja berast og vaggast og leita stødugt eftir ógvusligum uppliving- um Eingin skal hava ringa samvitsku Tóra Tóroddsdóttir heldur ikki, at vit kunnu tosa um, at tað er nakar liður í uppal- ingini hjá barninum, ið svíkur, hvorki foreldur, stovnur, skúli ella samfelag - Tað er eingin, ið skal hava ringa samvitsku, uttan Sjálv havi eg havt skeið í Íslandi og íslendingar hava verið her og lært seg upp. Bara orðið sansaskipan er ókent av flestum fakfólkum í Íslandi. Fysioterapeut-lesandi hava gjørt kanningar av, hvussu stórur títtleikin er av hesum trupulleikanum, og um trupulleikin hevur nak- að at gera við spælium- hvørvid hjá barninum Kanningin vísti, at tað er í hvussu er hålvt annað barn av hvørjum 20, sum hevur veruligar sansaskipanar- trupulleikar. Umframt er ein marginal-bólkur á trý børn afturat. - Kanningin visti, at spæliumhvervið hevur einki at siga. Tað gjørdi tað sama um barnið hevði bø, sand, brekkur, gott rásarúm og nógva leiku rundan um seg. Ella um tað lindi i trongum umstødum við fåum møguleikum. Orsøkin til trupulleikan liggur nevniliga áðrenn barnið fer at sansa fjarumhvervið og áðrenn barnið sjálvt fer at taka ímóti ytra umhvørvinum sum slíkum, tað vil siga í móðirlívi. Umhvervið alt at siga Umhvørvid er sum nevnt ikki orsøkin til trupulleikan, men umhvørvid hevur alt at siga, tå ið vit hugsa um, hvussu gongdin verður víð- ari. - Tað er bara umhvørvid, sum kann hjálpa barninum. Umhvørvid hevur ikki brot- ið barnið niður, men um- hvørvid má byggja barnið upp. Eitt gott umhvørvi er neyðugt: tættleikin, nær- leikin, tryggleikin og tann tidin, hetta barnid krevur. Vit kunnu ikki døma um- hvørvid eftir fermetrum, pengum ella tí, sum sæst uttanå. Eg havi sæð umstød- ur, har eg fyrst helt, at tað fór at verða trupult at gera nakað munagott, men tað visti seg at ganga so væl, tí neistin, ið skuldi til, var har. Kanningarnar, ið Tóra Tóroddsdóttir hevur gjørt av føroyskum børnum eru farnar fram heima og á stovninum ella á skúlanum, har børnini ganga. - Samrødan við foreldrini er sera týdningarmikil, tí tá fár eg søguna hjá barninum at vita. Børnini eru sera ym- pa on bedt 700 .... SL isk, men eitt, ið eyðkennir tey øll er, at tey eru so sár- bar. Uttan mun til, um talan er um tað ógvusliga barnið, tað ovurvirkna barnið, ið alla tíðina hevur albogarnar úti og ger nógv um seg, ella um tað er tað viðkvæma og stillføra barn- ið. Tað skal einki til, at tey falla í fått og ørkymlast. Er mótburður fela tey, at tey rapla. - Summi teirra hava tørv á sålarfrødingi, men tað er ein avgjørdur og stórur munur á hesum børnunum og teimum, ið hava sálarliga sjúku. Tey børnini nemur bókin eisini við, og tey hava akkurát teir somu kropsligu trupulleikarnar, men tann veruligi trupulleikin er stórri og álvarsamari. Tann Óvandi terapeuturin sær ikki beinanvegin munin. Tað gjørdi eg heldur ikki, men eg havi lært hann at kenna tann tunga vegin. Eingin sleppast uppá fjall Hagtalsfrødiliga = roknar Tóra Tóroddsdóttir við, at um 500 børn í føroyska fólkaskúlanum frá yngstu til elstu flokkar hava sansa- skipanartrupulleikar. Men bert ein partur sæst aftur í viðgerðarskipanini. - Minni enn helvtin fær hjálp í dag og henda hjálp er ov lítil til hvønn einstak- an. Eg havi ein varuga av, at talið á teimum børnum, ið ongantíð fáa ta hjálp. teimum tørvar, minkar vegna fyribyrgjandi arbeiði. serliga frá heilsusystrunum - Tey, ið verða uppdagað lutfalsliga seint, kanska tå ve "Ab . ebber .... ... ... ..... á Á ið tey eru byrjað í skúlanum, eiga ikki at verða slept uppá fjall, tí eisini teimum ber til at hjálpa, og eg havi havt unglingar undir hond, sum veruliga hava tikið seg fram Eigur foroyska samfelag- ið orku og førleika til at taka ímóti og hjálpa hesum børnum? - Nei, tad eiga vit ikki sum er. Hetta er eitt serøki og uttan mun til, hvørja grundútbúgving tå hevur, kanst tú ikki bjóða teg fram at viðgera børnini. Tað krevst nærri vitan og kunn- leiki. Bara í Havn eru tvey serfysioterapeutstørv neyð- ug hesum viðvíkjandi. Ver- uleikin er, at í løtuni er ein hålvur terapeutur settur til alt landid. Og hetta hålva fólkið hevði havt nóg mikið at gera í Suðuroy. - Nógv mungott verður tó gjørt í tí smáa á dag- stovnunum og í skúlunum. Nógvir skúlar hava smærri sansaskipanarbólkar, har børn verða vand. Hetta er lutvís ein skúlatrupulleiki, tí hesi børnini fáa aloftast eisini trupulleikar við inn- læringini. Sjálv havi eg bara mett vælvild og positivum hugburði innan skúlans gátt. Eisini á skúlum, har hølisvidurskiftini ikki eru góð, hevur tað borið til at givið børnum viðgerð - Tað, sum haltar, er ráð gevingin, at fáa nóg nógva ráðgeving og at hon kemur beinanvegin, sigur Tóra Tóroddsdóttir at enda