mikudagur 17. mars 1999síða 6

6 tíðindablaðið Nr. 52 — 17. MARS 1999 Tóra Tóroddsdóttir, fysioterapeutur og rithøvundur: Eg stóð púra raðaleys fo fyri børnunum ESS and, KU mbri tIl hvørvid e alt SIgda. u árum síðani fór eg spakuliga undir at kanna børn nærri, ið høvdu ilt við at konsentrera seg, vóru flákr- og óstill. So við og við tóku tey yvirvág í mínum starvi. Hesi bórn hava eina trupla sansaskipan. Um- - ikki orsøkin, men tå ið hugsað verður um, hvussu gangast skal hesum bórnum víðari, hevur umhvórvið alt - Vónandi verða avleiðingarnar av bókini tær, at vit fáa fastar karmar um ábyrgdina fyri hesum børnum, sigur Tóra Tóroddsdóttir, ið hevur skrivað yrkisbókina >Rura - rørslumenning og sansaskipan hjá føroy skum børnum« D g og Sansaskipan mítt vaksna við at venja børn anini fyri tað mesta spastisk lamin børn, men síðani 1986 havi eg arbeitt við heildarbúning hjá børn- um í føroyska skúlaverki- num Sum frá leið gjørdist listin longri og longri við teimum børnum, sum ikki beinleiðis høvdu eitt ser- stakt brek og onga avmark- aða sjúkuavgerð. Hetta vóru børn, sum høvdu ein truplan gerandisdag. Tey eru flåkr- andi og ókonsentrerað, hava linan kropp, mødast skjótt og stødast illa. Summi teirra eru óstortlig og klombrut. Fyrstu tíðina stóð eg rættiliga ráðaleys yvir fyri hesum børnunum, eins og mong onnur í øðrum yrkis- bólkum. Eg fór tí spakuliga undir at kanna tey nærri. So við og við tóku tey heilt yvirvág í mínum starvi. Eg fór á eitt skeið, ið eitur sans- askipan. Og út frá ti for eg undir at kanna, júst hetta, greiðir Tóra Tóroddsdóttir frá Hvat er sansaskipan Hugtakið sansaskipan, - á útlendskum eitur tað sansa- integrasjón -, merkir sansar og skipan mótvegis ruðu- leika. Flest fólk kunnu brúka sansirnar allar í eimi heild. Fólk við eini góðari sansaskipan kunnu sameina boð ymsa staðni frá í senn til eina heild, ið gevur týdn- ing. Tey eru varug við oll tey boð, sum berast, men klára at tálma tey flestu nið- ur. Samstundis kunnu tey fáa boð, ið hava týdning fyri løtuna, sterk igjøgnum og halda seg til tey. Ein vánalig sansaskipan er tað øvugta. - Nógvar orsakir kunnu vera til, at sansaskipanin ikki er í lagi. Eisini orsakir, ið einki hava við mítt yrk- isøki at gera, t.d. sålarligar orsakir. Í bókini og í við- gerðini av børnunum havi eg tó roynt at festa meg ein- ans við ta kropsligu menn- ingina. Hetta kalli eg fyr reina sansaskipan, tvs. børn, hvors kropsliga menning ikki er komin uppá pláss, og hava tað sum høvuds- orsøk fyri sínum trupulleik- um - Tað kann verða strævið í fyrstu syftu at skilja sálar- ligar og kropsligar orsakir at, men tá ið ein hevur havt við nógv børn at gera, ber hetta til. Børn, sum hava aðrar trupulleikar, eitt nú sálarligar ella eru sálarliga strongd, hava eisini hesi kropsligu eyðkennini um tey hava havt tað trupult í- gjøgnum alt lívið. Tá rínur viðgerðin, sum eg havi veitt teimum, ikki nóg væl við, meðan hon rínur væl við tey børn, sum hava havt reina sansakipan sum grundarlag undir sínum trupulleikum. Tað er ein long og torfør prosess at hjálpa hesum børnum, og tí verður ein stórur partur í bókini hjá Tóru Tóroddsdóttir brúktur til at útgreina teir trupul- leikar, ið sansaskipanarbørn hava at stríðast við. Hóvuðsgrundarlagið undir veruligum sansaskip- viðvíkjandi húð- og tyngd- arsansi, tað sum á yrkismáli eisini verður rópt vestibul- ersansur. Tyngdarsansur er ein ótilvitaður sansur, sum ger at vit sansa okkara egnu tyngd støðugt ella á ferð. - Barnakonur, sum av eimi trupulleikum. Nógv verða ongantíð viðgjørd, tí kapa- sitetur er ikki til tað, sigur Tóra Tóroddsdóttir. Endamálið við bókini er geva pedagogiskum starvs- fólki, og fólki í heilsu- og skúlaverkinum vegleiðing Beint eftir páskir kemur bókin eftir Tóru Tórodds- dóttir „Rura - rørslumenning og sansaskipan hjá før- oyskum børnum" út. Føroya Skúlabókagrunnur gevur hana út. Í bókini, sum er 170 síður, eru tekningar og myndir hjá Olivuri við Neyst og Olav Schneider. Bókin kemur eisini út í Íslandi á íslendskum anartrupulleikum er, at barninum tørvar nógv fleiri boð frá húðsansi, og tyngd- arsansi, tá ið tey eru heilt lítil, fyrst og fremst í fostur- og vøggutilveruni. Í fostur- tilveruni eru vit bundin at rérslunum hjá mammuni, og har uppliva vit støðugt okkum sjálvi á ferð og flogi samstundis sum fostur- vatnið mýkir okkum. Tí fødast vit rættiliga búgvin ella aðrari orsøk ikki kunnu røra seg so nógv, kunnu vera í vanda fyri at føda børn, ið eru afturúrsigld viðvíkjandi sansaskipan, og heilt nógv børn, ið eg havi havt við at gera, hava havt eina mammu, sum hevur ligið meðan hon hevur verið við barn. Vegleiðing og amboð „Rura - rørslumenning og sansaskipan hjá føroyskum bórnum“ er skrivað út frá royndum, ið Tora Tórodds- dóttir hevur gjørt av 250 børnum í føroyska skúla- verkinum í aldrinum seks mánaðir til 18 ár. Megin- parturin er tó skulabørn - Heilsusystrarnar í Før- oyum hava eitt vakið eyga og gera nógv fyri at fyri- byrgja, at trupulleikar kunnu standast. Siggjast tekin tíðliga um sansaskipan- artrupulleikar er mangan nóg mikið hjá foreldrunum at mýkja og rura barnið eina tíð. Dagstovnarnir og skúl- arnir gerast alla tíðina betur førir fyri at síggja tekin sum hesi. Nógv børn verða upp- dagað, tá ið tey koma á stovn, men tað eru altíð nøk- ur børn, sum ikki verða uppdagað og sum koma í skúla við sansaskipanar- um hesi viðurskifti og am- boð til at hjálpa, umframt, at bókin er ætlað sum hjálp hjá foreldrum at teimum so- kallaðu sansaskipanarbørn- unum. Um ymsu starvsbólkarnir sakna vitan um hesi við- urskifti, sigur Tóra Tór- oddsdóttir. - Hetta er eitt serøki og tí verða tað ongantíð nógv fólk, sum dugahetta væl. Nógv fólk hava eina hóm- ing av hesum vidurskiftum, men tey eru fá, sum hava stóra vitan. Tess breiðar: kunnleikin er, tess betri er møguleikin fyri, at børn verða uppdagað tíðliga og tískil kunnu fáa hjálp. Og tað er ætlanin við bókini. - Við bókini vóni eg eisini at fáa fatur á breiddini, tað vil siga, á teimum børnum, sum ivamål er um. Akkurát teimum veit eg, at vit kunnu hjálpa væl. Stødist barnið væl í vanligum spæli, hevur spælifelagar, og er virkið og nøgt við sin gerandisdag, so er sansaskipanin i lagi. Eingin undurviðgerð Hjálpin, ið børn við sansa- skipanartrupulleikum fáa. er eingin undurviðgerð, ei heldur skjót og stutt. - Jú minnt børnini eru, jú betur og skjótari ber til at viðgera tey. Men sum heild tekur tað millum eitt og fyr: ár at viðgera og venja bór ini. Venjingin gongur út uppá at geva børnum sansa- upplivingar í nógvum nøgdum svarandi til tað tíð-