leygardagur 29. mai 1999síða 19

rana væl og virðiliga inn í tann føroyska veruleikan fyrst f 30'unum. Spanska sjúkan verður nevnd, 1andlar fara á heysin og verulig nøvn verða brúkt. Einaferð liggur post- »åturin og høggur út fyri Veðranesi, meðan staðar- nøvnini annars í høvuds- leitum eru broytt: Eystur vág er greidliga Havnin - soleiðis verður hon eisini kallað í „Den sorte Gryde" meðan Stórifjørður og Kyrruvík kundu verið Skålafjørdurin og ein av bygdunum har. Nóatún er so ein íspunnin bygd norð ast á Eysturoynni, hor andi í ein landnyrðing. sum er tann ætt. ið gevur mesta brimið. Nøvn og stød eru altso verulig og íspunnin hvort um annað. meðan lýsingin av samfelagnum er so neyv, at eg bara kann koma í tankar um .,Fiski menn“ eftir Martin Joen- sen sum verandi á sama stødi. Einastaðni í „,Noa- tun“ fær ein manning avrokning frá keypmann- inum, og sum vant er lítið og lætt eftir hjá teimum flestu, og hjá einum ung- um drongi hevur gentan keypt dúgliga upp á hann, meðan hann hevur verið burturi. Myndin kundi verið tikin mitt úr „Fiski- monnum“ Kollektiv skaldsøga við høvudspers6ni? A annan bógvin er ,,Noa- tun” mitt úr berginum brotin sum kollekti skaldsøga, meðan Niels Petur á hin bógvin hevur ein óvanliga stóran leiklut. Hann er undangongumað- urin, og mangan fylgir lesarin honum, men ikki fyrr enn móti endanum fáa vit at vita, hvussu hann sær út. Utsjóndin hjá øll- um øðrum verður lýst, tá ið tey koma fyri, meðan Niels Petur sær seg sjálv- an í hotellspeglinum: „en mager og vejrbidt mand med tætstudset, stridt skæg”. Enska utgåvan frå 1939 velur at kalla bókina: „Niels Peter. A Chronicle of the Faroes“. men her verður - haldi eg - gjørt ov nógv av. tó at valið er skiljandi. Tað er nevniliga so, at hóast „Noatun“ er kollek- tiv skaldsøga, so er søgu- gongdin líkasum í menn- ingarskaldsøguni tribytt, og í henni varð denturin lagdur á einstaklingin. Tað klassiska mynstrið heima - úti - heima verður í ðrum líki endurtikid í „Noatun“. Inngangurin sigur frá stød- uni, og enn eru allir møg- uleikar ikki troyttir. Mið- parturin er bardagi og nær upp undir týning, meðan nóatúningarnir í triðja parti vinna á mótburðinum og eru betur fyri enn nakr- antíð áður. Hetta tríbýtið er ikki stórt ødrvisi enn tað klassiska, og tey heiti, sum tú kanst seta á upp- bytingina av „Noatun“, stillstoða - bardagi - sigur, kunnu eisini brúkast um Nr. 99 — 29. MAI 1999 menningarskaldsøguna: 1) stillstøda merkt av óvissu, hvat hevur fram- tíðin í hond? 2) bardagi er komin í staðin fyri still- stóðu, og tað lívsneyðuga í at vera virkin á mongum økjum tvingar fleiri ferðir persónarnar út á eggina, og viðhvort eru teir við at geva skarvin yvir: 3) sig- ur, búnaðir og mentir koma teir út hinumegin. Í eini rættari realistisk ari - fyri ikki at tala um naturalistiskari - skald søgu høvdu nóatúningarnir valla vunnið á ollum mót- burðinum, men vóru iva leyst týndir ella rýmdir. Stødan tykist ov vónleys Men hetta fær høvundurin seg ikki at gera, og hann letur tí fleiri ferðir hjálp koma uttanífrá. Tað tykist eins og høvundurin ikki nennar, at hesi fátæku fólkini skulu líða meiri enn neyðugt er. Tað skal ganga framá. Í støðum fær hendan hjálpin, sum kem- ur í evstu løtu og vidhvørt er nærum ófatilig, lesaran at hugsa um „Loyndar- fullu oynna“ eftir Jules Verne, har tað eisini tyktist sum um manngóðar vættrar vóru uppii „Fiskerne“ og ,,Noatun" I samrødu fortelur William Heinesen, hvønn tydning Hans Kirk hevði fyri hann: „Hann koma at týða nógv fyri meg. Eg var undir ávirkan av hansara sosialu sjónarmiðum, og skaldsøgan Noatun er jú stórliga ávirkað av Fisker- ne hjá Kirk, hóast søgu- gongdin í skaldsøgunum bådum er heilt ymisk. Utróðrarmenninir hjá Kirk flyta frá tí ótýdliga Norð- sjónum til tann fridarliga fjørdin, hvørs umhvørvi teir so åvirka vid teirra radikala og ómilda kristin- dómi. Hjá mær eru tað fátæk fólk frá einum lut- falsliga siviliseradum samfelag, sum flyta til ein fulkomiliga illfysnan og fátæksligan dal. Tað er altso tað tvørt øvuta, sum lendir“ I „„Noatun“ hevur átrún aður - ella politikkur fyri tað - ongan týðandi leik- ut. Fólk eru trúgvandi. og tey hava teirra. vanar, men trúgvin setir á ongan hátt Ot fyri ætlanini um at gera dalin liviligan „Noatun“ er ein fagnan av arbeiðnum, av stríðnum sum fyritreyt fyri einari heiðurligari tilveru. Bæði Oli Ørnberg og Didriksen sakførari ganga aðrar leið- ir. Hjá Ola Ørnberg gong- ur tað afturá bæði pening aliga og moralskt, líka til hann fremur beinleiðis stuldur og hvørvur úr søguni. Didriksen sakfør- ari vinnur sær við sínum „stuldri“ bæði rikidømi og vald. Hvørgin snultarin er nakað verdur, og munurin á teimum er bara tann, at tað lukkast hjá øðrum og ikki hjá hinum! „Fiskerne“ lýsir í stutt- um ta søguligu gongdina frá eini tilveru, har náttúr- an setir treytirnar til eitt materielt stødi, har menn iskjað setir treytirnar Soleidis er ikki í „Noat un“. Teir kunnu fáa sær maskinbát, byggja vita og lending, alt ger mun, men náttúran ger framhaldandi av, hvussu leikur fer. Í Føroyum er hetta partur av tilvitskuni, við Limfjørdin kanst tú loyva tær at gloyma tað Náttúra og mentan Umframt at skaldsøgurnar bådar eru kollektiv skald- søgur við einari sosialari ætlan, so eru tær ógvuliga ymiskar. Men mótsetn- ingurin millum at arbeiða og ikki at arbeiða kemur fyri í báðum bókunum, og aftan fyri hendan hómast ein normativur motsetn- ingur ímillum náttúru og mentan. Utróðrarmenninir í „Fiskerne“ og niðursetu- fólkini í „Noatun“ umboða náttúruna, meðan mót- stóðufólkini hjá teimum umboða eina gagnleysa mentan. har ríkidómi og fyrimunir ikki eru vunnir við arbeiði, men við ym- iskum tiltøkum og arvi. Russiski bøkmentafrød ingurin Bakhtin skrivar i bókini „Rabelais and His World“, at deyðin er ikki ein noktan av lívinum sum so - Vit tosa ikki um ein staklingin - men tvørtur ímóti ein partur av lívi num sum heild - ein part- ur, sum vit ikki kunnu vera fyrruttan, treytin fyri at lívið verður endur- nýggjað og yngt. Deyðin er umfataður av lívinum og avger saman við fød ingini ta ævigu rørsluna. Við orðunum hjá Bakhtin: »Føding-deydi, deyði- føding, tað eru livsins William Heinesen og konan, Lisa, ein góð- veðursdag á beinkinum uttan fyri Stokkastovuna í Tinganesi staklutir“ Hetta sampakkar ógvu liga væl við skaldskapin hjá Williami Heinesen. Eg havi nevnt barnagråtin, sum skaldsøgan endar við, og ein av nóatúningunum doyr, tá ið hann bjargar einum øðrum, og hartil koma tríggjar fødingar og fleiri andlát. Í greinini um „Blæsende Gry“ varð nevnt, at lív og deyði í heilum verða sett upp ímóti hverjum øðrum, og at brúdleypið í skaldskap inum hjá Williami Heine- sen er eitt lívssymbol. Í „Noatun“ verða hesi sym- bol næstan itøkilig. Aveg- is aftur til Nóatún villist Niels Petur í kavaroksódn á fjøllunum, og tað er tað tætt uppundir, at hann letur lív. Men so gongur hann seg fram á eitt brúd- leyp í eini grannabygd, fær nakrar snapsir, dansar seg heitan og bjargar lívi num. Týðiligari kann tað valla sigast Nidurløga Niels Petur er bóndasonur, men hevur onga jørð arv að, og oll hansara stremb- an er vend ímóti at gerast bóndi. hóast bøndurnir samfelagsliga eru vorðnir efurbátar. Gongdin í skaldsøguni - tað verður bygdur viti í Nóatúnum og Niels Petur skal passa hann - hevur við sær, at hann verður ikki bóndi, men starvsmaður. Í dag høvdu vit kanska sagt løntakari bera boð um betr nýggju bygdini, og fleiri fólk ætla at flyta hagar, men hyggja vit nærri at teimum positivu fyri brigdunum. so er utsøgnin ikki so eintýðug. Viti og lending eru sjálvsagt veru leiki, men vegasamband fer bygdin ikki at fáa í bræði. Hartil er bygdin avbyrgd, tilveran strævin, og tað fær einahelst tær ungu genturnar at leingjast burtur, og tær koma ikki aftur. Ætlandi fara teir ungu menninir aftan á gentunum, onkur er longu farin út í verðina, og tað nýggja fólkið er at kalla alt haldfólk. Framtíðin kemur neyvan av sær sjálvari