leygardagur 12. juni 1999síða 16

Nú varð tóvað við maskin Nr. 109 — 12. JUNI 1999 Ein novemberdag í 1877 fór dampdrivni sleipibát- urin Messenger, við stór- um hjólum á síðunum, togandi eina slupp út úr havnini í North Shields. Komnir á fiskileið varð bummtrolið skotið, framvegis undir sleiping. Hetta riggaði fínt, men setti samstundis tann einfalda spurningin: Hví hetta óneyðuga millum- liðið, sum sluppin í veru- leikanum var, millum maskinkraft og trol? skrivar Jóan Jakku Guttesen m. a. í gðrum parti av greinarød um troling i 100 år kraft Í 1898 høvdu trolarar roynt undir Íslandi í eini átta år, við so mikið góðum úrsliti, at bretar vóru farnir at smíða trolar- ar, sum burturav vóru ætlaðir til fiskiskap í Norðuratlantshavi. Føroyingar vóru fullvisir í, at hesin veidihåttur ongan møguleika og onga framtíð hevði á okkara leiðum. Tí kom tað sum ein øgiligur skelkur, tá trolarar í tíggjundatali næstan frá einum degi til tann næsta løgdust á grunnarnar summarið 1898. Tað vóru nógvar gitingar tá, hvussu hetta bar til, og somu gitingar hava verið endurtiknar síðani. Í hesi frásøgn verður roynt at greiða frá, hví trolingin byrjaði, júst tá hon byrjaði, og hví hesin veiðiháttur ikki var møguligur fyrr enn tá. 2. partur um troling í 100 ár: Jóan Jakku Guttesen Um aldarskiftið búðu 70.000 fólk í Grimsby, kanska størstu fiskivinnu- havn í heiminum. Fólka- vøksturin hevði alla staðni hesa seinastu hálvu øldina verið øgiligur. Ikki bert í ídnaðarlandinum Bret- landi. Eisini í Føroyum, sum framvegis ikki var leyst av gamla bóndasam- felagnum, var fólkatalið næstan tvífaldað og var nú í 1901 15.230. Hinumegin ánna, sum bretar søgdu um Humber, lá Hull, og aðra staðni við fjørdin lógu skipasmiðju- býirnir Goole, Beverly og Selby, har teir flestu kol- trolararnir, sum endaðu í Føroyum, vórðu smíðaðir. Her var ein øgilig ferðsla og ein ótrúligur aktivitet- ur. Her vóru skip við segl- føring av ymiskum slag, koltrolarar, farmaskip og ísbátar. Hjóldrivnir sleipi- bátar og loðsbátar. Stór havnarløg við fiskamarkn- aði og pakkhúsum og við innsiglingarportrum at lata upp og aftur. Her sigldu hjóldrtvnir sleipibátar, við hvert við fimm siuppum upp á sleip í senn. Her var alt, sum hevði við fiski- vinnu at gera, savnað á einum stað. Her var The Great Grimsby Coal, Salt and Tanning Co., heims- kent fyri at framleiða ella útvega alt, sum heyði við sjógv og fisk at gera. Frá netanálum og smæstu maskindeilum til kol, salt og ís. Ísurin var í stóran mun framvegis natúrligur ísur, fyri mesta partin innfluttur úr Norra. Ísbátar sigldu í pendulsigling um Norðsjógvin fyri at nøkta tann stóra tørvin. Fugla- frami skrivar summarið 1898, at bara í juni mán- aði var útflutningurin av ísi úr Noregi til Bretlands 43.000 tons fyri 31.000 pund sterling. Her var okkurt fyri bæði eygað og oyrað, sum ikki kundi annað enn hugtaka tann, sum kom higar á fyrsta sinni. Frelsunarher- urin og gudsótti, pubbar og druknir fiskimenn. Og, sum tað sømir seg einum slíkum Klondike býi, eis- ini ein blómandi skøkju- levnaður. Jóannes í Klingruta- garði, føddur í 1887, sigur soleiðis um sín fyrsta túr í Grimsby: "Mær dámdi so væl í Grimsby, at eg minn- ist, at eg hálvgræt, tá ið vit fóru avstað aftur. Eg bað skiparan lova mær at vera eftir til at fara við einum trolara, men Hanus í Ritu- vík noktaði mær, sum tann ungdómur eg var tá. Hann var góður við meg, Hanus, tað skal hann eiga." Bert hálvthundrað ár frammanundan var Grims- by ein fjarskotin, týdn- ingarleysur býur, har færri enn 4.000 fólk búðu. Men tá jarnbreytin kom til Grimsby í 1848 við sam- bandi til London, vaknaði býurin sum ein onnur Tornurósa. Slikum vøkst- uri, sum Grimsby tå var fyri, var i Bretlandi ikki sæddur ådur og heldur ikki sidani. Grimsby var vid eitt komin i samband við ta stóru verð. Allur fiskur fór, so hvørt sum hann varð landaður, eftir jarnbreytini til London, og tað sá út, sum um markn- aðurin ikki kundi mettast. Um hetta mundið, mitt í 19. øld, hevði trolingin við slupp og bummtroli rætti- liga tikið dik á seg, tó enn mest fram við landi, á grunnum vatni og á sløtt- um sandbotni. Hálvthundr- að ár seinni, tá okkara áðurneyndu landsmenn royndu eydnuna har niðri, vóru bæði slupp og bummtrol at rokna sum avoldað veiðiamboð. Slupptrolarar og móðurskip Sum tíðin var liðin, og sluppirnar vórðu fleiri og stórri, og fiskiskapurin minkaði inni við land, spjeiddist sluppflotin kring allan Norðsjógvin og kom soleiðis longur og longur burtur frá marknaðinum. Stór feløg áttu heilar flotar av sluppum, og í staðin fyri at hvor einstøk slupp skuldi spilla tíð upp á at sigla tann langa vegin á marknað, varð trolingin nú skipað soleiðis, at ein tilikur floti fiskaði saman undir leiðslu av einum admirali, sum teir søgdu, og avreiddu á fiskifelti- num til sokallaðar cutters, skjóttgangandi seglskip, sum soleiðis høvdu sama leiklut, sum móðurskip seinni í tíðini fingu. I 1865 læt stórreiðaríið Hewett & Co. í Barking byggja tvey av teimum fyrstu fýra flutningsskipu- num úr jarni, við 50 hk maskinu. Hesi skip arvaðu heitið cutters frá segltíð- ini. Eisini vórðu tey kallað carriers, ella snøgt sagt flutningsskip. Hesi skip vóru útgjørd sum fiskiskip og fiskadu møguliga ein litlan part av årinum. So- leidis skråsett sum fiski- skip sluppu tey nógv bílig- ari í havna- og landingar- avgjøldum, enn um tey vóru skrásett sum farma- skip. Tí kann sigast, at hetta vóru millum fyrstu koltrolarar yvirhøvur. Men tað var kortini ikki fyrr enn nógv ár seinni, at koltrolarar fingu nakran sum helst týdning sum fiskifør. Annað av hesum fyrstu flutningsskipunum bar tað fína navnið Lord Alfred Paget, uppkallað eftir einum nevndarlimi í felagnum, einum parla- mentslimi. Av gllum dampdrivnum fórum vóru flutningsskip- ini tey, ið vórðu drivin harðast. Tíðirnar aftur og fram vórðu hildnar næstan líka stundisligar sum á eini jarnbreytarstóð. Tvær ferðir um vikuna ferðaðust hesi flutningsskip reisuna av fiskifeltinum og á marknaðin í Billinsgate við London. Við fullari ferð. Tí tað var altavger- andi ikki at vera ov seinur á flóðini, tað kundi skjótt minka um virði á veiðuni við nógvum pengum. Fiskurin varð fluttur í kassum og í miðal eini 50 tons av fiski hvørja ferð. So skjótt sum skipið legði at, varð byrjað at lossa, og tá liðugt var at bunkra og ísurin var komin umborð saman við einum 3.000 tómum kassum, var klárt at fara, og síðan varð aftur full ferð sett á teir 50 hest- arnar. Ikki var altíð líka lætt at finna aftur til flotan. Hann kundi hava flutt seg á aðra leið, ella toka kundi tarna. Soleiðis sigldu teir - ár út og ár inn. Lord Alfred Paget var trolarin, sum Ólavur á Heygum keypti í 1905, tann fyrsti trolarin í føroyska flotanum. Og soleiðis hevði 40 ára gamli trolarin hjá Olavi á Heygum siglt frá 1865 til 1899, tå ådurnevnda felag Hewett & Co. gavst at trola við slupp. Summarið 1899 vita vit, at Lord Alfred Paget trolaði innan fyri mark í Íslandi og slapp væl frá tí, sum van- ligt var. Hvat hann gjørdi síðani er óvist. Bummtrolið Ein novemberdag 1877 í dýrdarveðri og blikalogn