leygardagur 12. juni 1999síða 17

fór dampdrivni sleipibát- urin Messenger, við stór- um hjólum á síðunum, togandi eina slupp út úr havnini í North Shields. Komnir útum vóru ongi tekin til broyting í veður- lagnum, og sleipingin helt áfram. Komnir á fiskileið varð bummtrolið skotið, framvegis undir sleiping. Hetta riggaði fínt, men setti samstundis tann ein- falda spurningin: Hví hetta óneyðuga millumliðið, sum sluppin í veruleika- num var, millum maskin- kraft og trol? Tankin at tovva við maskinkraft var ikki nýggjur, tað hevði verið roynt í eini 12 ár ymsa staðni í Evropa, uttan tó at tað hevði riggad serliga væl. Men tá hesin sleipi- báturin kom í havn, varð hann gjørdur út við trol- greiðum. Síðan løgdu teir til havs aftur, og úrslitið var hesa ferð so mikið gott, at aðrir sleipibátar gjørdu tað sama. Nú kom rættilig gongd á. Damp- drivin fór við skrúvu vórðu bygd beinleiðis til troling, og hóast byrjunar- trupulleikar og mis- eydnaðar fløgur, so vóru nú dagarnir hjá slupp- trolarunum taldir. I 1880 árunum fóru jarnbygdu damptrolararnir at økjast í tali, fyrst spaku- liga, síðan kom ferð á. Men enn øktist slupp- trolaraflotin eisini og kom í hæddina í 1887. Tá vóru í Grimsby bert 15 kol- trolarar, men nú var eisini púra greitt, at ógvusligar broytingar lógu fyri framman, tí Norðursjógv- urin var við at vera niður- fiskadur, har var ikki nóg mikið til allar. Summarið 1889 fóru nøkur dampdrivin jarn- skip, sum hoyrdu heima vid Humberfjørdin, norður i Atlantshav å kanningar- ferð. Ikki ti, bretar høvdu longi verið rættiliga kunn- ugir bæði við Føroyar, Ísland og New Foundland. Føroya banki og onkur banki eystanfyri vóru Nr. 109 — 12. JUNI 1999 kendir longu í 18. øld. Men tað, sum gjørdi hetta til eina kanningarferð, var at hesi smáu skip høvdu trolgreiðir umborð, og tað var ikki hent áður so langt norðuri. Men hetta vóru heldur línubátar við trolút- gerð enn trolarar við línu- útgerð, minni enn 100 fótur til longdar og við eini maskinkraft upp á einar 24 hestar. Teir fyrstu koltrolararnir brutu onki frá línubátunum í útsjónd og útgerð umborð. Teir kunnu samanlíknast við Grana, sum varð keyptur til Tvøroyrar í 1902 og varð bygdur í 1896, sostatt nøkur ár yngri enn áður- nevndu skip.Teir høvdu onki hvalabak, onki båta- dekk. Stýrhúsið, sum ikki var innilokað, stóð rætti- liga aftarlaga við luftvent- ilum og skorsteini framm- anfyri. Afturmasturin var klos í stýrhúsið, og jollan stóð á dekkinum aftan fyri hana. Teir høvdu ikki gálgar, tí enn var lemma- trolið ikki uppfunnið. Maskinkraftin var lítil, tað kravdist heldur ikki tað nógva, hvørki til línu ella bummtrol. Bummtrolið var ætlað og útviklað til deyðsiglara, sum mitt undir tovving kundi missa ferð ella heilt steðga upp og reka øvugt- an veg yvir aftur trolið. Tí var tað konstruerað so- leiðis, at tað altíð gapaði, líkamikið hvor ferðin var. Hetta gjørdi ein bjálki ella planki, sum í hvørjum borði var festur niður á eina stálrammu, sum virk- aði sum ein gangari. Úr rammuni gekk ein hana- fótur fram í trossan ella veirin, sum togaði bjálka og gangara við netinum og posanum aftur úr sær sum eina sletu eftir botni. Plankin skuldi helst vera úr almviði, og best var, um longdin á plankanum var í einum, og tjúkdin sum ein heilur og natúrlig- ur viðarbulur. At byrja við var netið bert ein posi, men tað heyði longu nú stórt sæð fingið tað skap, sum helt sær til væl eftir seinna kriggj. Høvurlinan var fest í bjålkan, vengrimir í rammuna og grunnurin vid sjålvar gangararnar. Grunnurin var vid hvørt ein keta, men oftast var hann gjørdur burtur år gomlum tilfari, onkrum gomlum trossa, vid hvørt vavdur við onkrum øðrum gomlum tilfari at verja móti sliti og við onkrum tungum knýttum uppii, einum ketustumpi kanska, fyri at grunnurin skuldi grava seg so mikið niður í tann bleyta botnin, at tað órógvaði fiskin og fekk hann at koma upp úr sand- inum. Grunnurin var, eins og seinni, longri enn høv- urlínan og hevði ti ein slækka afturúr sær. Av hesum rendi fiskurin seg upp og inn í netið, tá hann royndi at flýggja. Trolið var fyrst og fremst ætlað at veiða flatfisk, gapið upp og niður var bert tríggjar til tríggjar og ein hálvan fót. Grunnurin varð gjørd- ur burtur úr gomlum til- fari, tí tað var her tað stóð á, um trolið kom um ein kneysa ella skølt ella okk- urt heilt triðja. Tá var tað ikki meiningin, at grunn- urin skuldi halda, tvørtur- ímóti, tí annars kundi henda tað, at sjálvur sleip- itrossin ella trolveirurin reyk, og tá reyk alt trolið sum tað var. Hetta var eitt tungt, klossut og óarbeiðsligt veiðiamboð, og tað var ónýtiligt í vánaligum lík- indum. Men tað var eff- ektivt á grunnum vatni, har botnurin var slættur, sum niðri í Norðursjónum og í støðum tætt undir landi í Íslandi. Bjálkin var, tá trolað varð við deyð- siglara, einar 25-40 fótur, við dampskipi 50-80. Beamtrawl kallaðu bret- ar hetta slag av troli. Ís- lendarar umsettu orðið beinleiðis og søgdu bjálk- avørpa. Beam merkir bjålki ella planki, men å føroyskum fór heitið at verða, sum so ofta fyrr og seinni, ein tillagan av ensku úttaluni. Beamtrawl varð til bummtrol. Dampdrivnir línu- bátar á kalvaveiðu Tá hesir ådurnevndu línu- bátarnir við trolútgerð komu heim aftur, høvdu teir funnið nýtiligan trol- botn við Ísland, men ikki við Føroyar. Men úr Før- oyum vistu teir at siga frá góðum kalvamiðum, ser- liga á Føroya Banka. Tað hevur ikki verið ókent í Bretlandi, men eftir hetta byrjaði trolingin undir Íslandi og línuveiðan við dampdrivnum fórum við Føroyar tók seg upp. Hetta samsvarar sera væl við tað, sum Føringa- tíðindi vita at siga 9 ár seinni, eftir at trolingin við Føroyar knappliga hevði tikið seg upp summ- arið 1898. Har verður sagt, at føroyingar eru nakað skjótir at skýra gll dampførini, sum her royna, trolarar. “Firr enn í ár hava tey tó ikki borið navnið av røttum, tí tey hava fiskað við línu." Men, heldur blaðið fram: "O. u. 11 ár herfiri royndi ein skotskur maður at brúka "trawl” (botn- dragsu-nót) á vårgrunnu- num í vesturhavinum. Hann fekk góða veiðu firsta raksturin, men í aðru atløgu setti hann í botn, so nótin fór í lepar. Síðan hevur Ferja leiðin haft orð firi at vera 6møgulig firi trawling; tí botnurin er so óslættur." Við Føroyar var tað serliga kalvaveiðan, sum bretar høvdu áhuga fyri. Dampskipini undir Før- oyum vera eisini nevnd kalvaskip, sum til dømis tå Føringatidindi i 1894 hava frætt úr Íslandi "at Danska krígsskipi “Diana" hevur tikið fleiri Eingilsk skip, sum so hava latið stóra bót fyri at fiska ov nær landi. Vit hopa, at skiparin, kaptein de Fine Skibsted, sum vísur seg at vera dugnamaður, kann fáa eydnu til eisini at annáma okkurt av kalva- skipinum, sum nærkast ov mikið upp at Førjalandi- num.” , Men undir Íslandi hepn- aðist trolingin ólíka betur. So mikið væl, at mitt í 90 árunum fóru onglendingar at byggja stórri trolarar serliga ætlaðir til fiskiskap í Norðuratlantshavi. Teir vóru nú 120-130 fótur. Maskinorkan øktist og harvið eisini spælorkan. Ferðin var nú 10 míl, og bunkringin strekti til tríggjar vikur í sjónum. Stýrhúsið varð flutt fram um skorstein og luftventil- ar og var nú vorðið ein Slupp tóvar við bummtrolið f Posin er komin at borði, og menn eru væl negdir við feingin verulig brúgv við skapi av veranda rundanum. Enn var onki hvalabak og onki bátadekk. Føroyingar vóru full- vísir í, at hesin veiðiháttur onga framtíð hevdi á okk- ara leiðum. Og rætt var tað, tí bummtrolið var ónýtiligt. Tí kom tað sum ein øgiligur skelkur, tå trolarar i tiggjundatali næstan frå einum degi til tann næsta løgdust å grunnarnar summarið 1898. Í februar árið eftir skrivar A. Sámalsson í Føringatidindum, at “....inntil í fjør hevur verið almindilig meining, at tað var Ogjørligt at trawla við Førjar, og at slík meining studdi sær við misslukk- aðar royndir." Í Bretlandi heyði verið tosað nógv um, at okkurt mátti gerast fyri at bjarga Norðursjónum. Friðingar- tiltøk av ymsum slag, her undir at banna troling nærri enn 10 fjórðingum úr landi, høvdu verið upp á tal. Men hesar røddir tagnaðu, so hvørt sum bretar funnu nýtiligar trolleiðir á fjarleiðunum. Frá fyrst í øldini so mikið langt norðuri sum út fyri norðurrussisku strondini og so mikið langt suðuri sum út fyri afrikansku strondini. Hesar røddir tagdu nú, tí um bretar fóru at krevja fiskimarkið á heimligu leiðunum út, so var sjálvsagt, at øll hini londini fóru at krevja tað sama, har sum teir nú lógliga trolaðu inn at trim- um fjórðingum úr nærm- asta landi og ólógliga inn at klettinum. Heimildir: Føringatidindi 1894, 1899 Fuglaframi 1898 J. Símun Hansen: Havið og vit Siglingarsegan Edgar J. March: Sailing Traw- lers - The Story of Deep-Sea Fishing with Longline and Trawl. Gils Guðmundsson: Togara- eldin 1. Jon Th. Thor: British Trawlers in Icelandic Waters