týsdagur 15. juni 1999síða 10

10 tidindabladid SISU NR. 110 - 15. JUNI 1999 Jan Dalberg, lækni og granskari: Osunnir livivanar ein orsøk til høga tittleikan av krabbameini — Alla staðni í verðini fellur títtleikin av krabbameini í maga og gørnum, uttan í Føroyum, har títtleikin er stórur bæði hjá mannfólki og konufólki. Og tað hevur greitt nakað at gera við ósunnan mat og livivana, sigur Jan Dalberg, ið um vikuskiftid helt fyrilestur um krabbameinssjúkur í Fóroyum TURIÐ KJØLBRO oyingar altíð eru 10 ár seinni enn onnur lond. Tað eru nógv viðurskifti, ið gera seg galdandi, tá ið nið- urstødur skulu gerast burtur úr granskingini innan ymsar sjúkur. Sama er galdandi innan krabbamein, ið er or- søkin til fjórða hvort deyðs- Foroyum Fittleikin innan krabb- langa og baktarmi í Foroyum enn eitt mark. Krabba r mnan anda- 5 og t r á sama stigi sum i ark, men í Føroyum esin títtleikin nógv indi. Ofta hendir tað sama í Føroyum sum í hin- um Norðurlondunum, men bara eitt sindur seinni. Eftir kriggiå byrjaðu konufólk at roykja og tað hevur greitt eina ávirkan á vaksandi titt- leikan av lungnakrabba eitt nú. — Vit eiga at gera fyri- byrgjandi tiltøk, serliga ætl- að ungfólki og skúlanæm- ingum, og tað eru krabba- meinsfeløgini = sjálvsagt hugað fyri. Hinvegin síggja vit, at fyribyrgjandi herferð- ir ikki munað nóg væl, tí vit kunnu staðfesta, at tey ungu halda ikki uppat at roykja hóast tey vita og fáa sagt fleiri ferðir, at tað er skaðiligt at roykja. Sum for- eldur noyðast vit at vera ein góð fyrimynd. Eisini polit- ikarar, skúli og samfelag sum heild eiga ein leiklut hesum viðvíkjandi. Tí er tað ein samlað strategi, sum má leggjast, sigur Jan Dalberg, lækni og granskari. Heimsmet Krabbamein í maga er nógv — Føroyingar liva ógvuliga ósunt, eta feitan og saltan mat, og tað ávirkar ymisk slóg av krabbameini. Í so máta eru vit ikki serliga tilvitað, sigur Jan Dalberg. hægri millum føroyingar enn millum danir, men títt- leikin er uppaftur stórri í Íslandi. — Innan nógvar krabba- meinssjúkur líkist føroyska myndin meiri øðrum Norð- urlondum enn Danmark. Men innan krabbameins- sjúkur millum menn er titt- leikin hægri í Føroyum enn í Danmark. Taka vit krabba- mein í steinunum til dømis hevur Danmark heimsins hægsta títtleika og tað sær út til, at vit liggja á sama stigi, kanska hægri. Ein te- ori í Danmark hesum við- víkjandi er, at danskir menn eru meiri ávirkaðir av horm- onum enn aðrir norðbúgvar, eitt nú av skaðakyktaeitri sum verður brúkt í landbún- aðinum. Vit hava ómetaliga góðar møguleikar at kanna hetta í Føroyum í mun til onnur lond, tí vit hava onga dálking sum so av verk- smiðjum og øðrum. Í Før- oyum er ógvuliga reint og er talan um dálking er tað í sjónum. Har hava vit møgu- Mynd: Jens Kristian Vang leika at samstarva við Fiski- rannsóknarstovuna og kanna fiskin, sigur Jan Dal- berg, ið leggur afturat, at krabbamein í steinunum tel- ist millum tær krabbameins- sjúkurnar, ið eru lættast at lekja. — Tad, sum er rættiliga keðiligt, er, at alla staðni í verðini fellur títtleikin av krabbameini í maga og gørnum, uttan í Føroyum, har títtleikin er stórur bæði hjá mannfólki og konufólki. Ein teori kann vera, at før- Hesar krabbameinssjukur- nar hava nakað við livivanar og nýtímans samfelagið at gera. Vit eta feitari og saltari mat enn onnur, tað kann vera ein grund til títtleikan, men ikki til, hví títtleikin ikki minkar. Vistfrødiliga rákið í Danmark og aðra staðni, ið hevur ført við sær, at fólk eta meiri vistfrødi- liga frukt og grønmeti, er greitt ein frågreiding til minkandi títtleikan har, um- framt reinførid í vatninum. Vistfrødiliga råkid er ikki rættiliga rinið við her. — Vit vita, at summar bak- teriur í vatninum kunnu elva til krabbamein í maganum og tær bakteriurnar hava vit kannað í Føroyum í fjør, men úrslitið av hesum kanningum vísir, at tittleikin av hesum ávum ikki er hægri enn aðrastaðni. Fiskur fyribyrgjandi Títtleikin av krabbameini í langanum í Føroyum er lítil og er væl lægri enn í Íslandi, Svøriki og Noregi. Tað er trupult at siga, um tað at vit eta nógv fisk er orsøkin, tí íslendingar eta jú eisini nógv fisk og har er tittleikin eitt sindur hægri. Tað ein- asta, vit kunnu vísa á heilt vist, sum er fyribyrgjandi, er fiskaolja. Hinvegin liva føroyingar ógvuliga ósunt og tað ávirkar ymisk sløg av krabbameini. Vit sita nógv í bili sjálvt um talan er um stuttar teinar. Frá 1959 til 1986 vaks talið á bilum tveir til 390 bilar fyri hvørji túsund fólk, og so høgt er tað onga aðra staðni. Fyri 50 árum síðani vóru kvinnur og menn ógvuliga virkin fysiskt í mun til í dag. nú alt er nytimansgjørt. Nógv hava sitandi arbeiði og íðka ikki motión. Í so máta eru vit ikki serliga til- vitað, sigur Jan Dalberg. Sum skilst spæla nóg viðurskifti inn, tá ið orsøkir skulu finnast fyri títtleikan av sjúkum. Tá ið so nógv brigdi spæla inn, hvussu verður myndin tá eftirfar- andi? — Hetta er ikki annað enn ábendingar, og út frá ábend- ingum fara vit víðari. Og har koma vit inn á skráset- ing, ið er mítt hjartabarn. Hava vit onga skráseting. koma vit ongan veg. Við sviðusoð Føroyskir = krabbameins- sjúklingar eru nær tengdir at danska heilsuverkinum, tá ið tað snýr seg um strálu- viðgerð. Men í mun til danir eru føroyingar í eini betri stóðu, tá ið tað snýr seg um at koma undir skurð og at fáa kemoviðgerð, tí bíði- tíðin er so at siga eingin. — Føroyingar mugu bíða líka leingi sum danir eftir stráluviðgerð. Frá tí fólk eru skurðviðgjørd skulu í mesta lagi tvær vikur ganga, áðr- enn tey sleppa í stráluvið- gerð, men sum er ganga í minsta lagi tveir mánaðir, og tað er alt ov leingi. Og tað er orsakað av sparingum í danska heilsuverkinum. Sjálv viðgerðin er góð, men tað munar lítið, um fólk ikki sleppa í viðgerð, sigur Jan Dalberg. Deyðstíttleikin hjá døn- um við krabbameini er 20% hægri í mun til í Svøriki og Noregi. Skráseting er lykilin til sjúkurnar — Endamálið við skråsetingini er at gagna fólkinum, og at skipa fyri fyribyrgjandi tiltókum. Vit koma ongan veg, so leingi vit onga skráseting hava. Tað merkir, at vit hava einki yvirlit yvir, hvat hendir innan krabbameinssjúkur í Fóroyum, sigur Jan Dalberg TURIÐ KJØLBRO Fjórði hvor føroyingur doyr av krabbameini, men hóast føroyska heilsuverkið kenn- ir henda veruleika, metir tað seg ikki hava orku og ráð til at skráseta tilburðirnir av krabbameini. Og so leingi eingin skráseting fer fram, vita vit ikki, hvussu títtleik- in innan ymsu krabba- meinssjúkurnar er, hvussu sjúkurnar ferðast, og um sjúklingar fáa nóg góða og røttu viðgerð. — Hava vit onga skráset- ing, koma vit ongan veg, og tað merkir eisini, at vit hava einki yvirlit yvir, hvat hend- ir innan krabbameinssjúkur í Føroyum. Fleiri sjúklingar fáa nú viðgerð í Føroyum í mun til fyrr, tá ið viðgerðin fór fram í Danmark, men sum er kunnu vit ikki tryggja, at viðgerðin er á sama stigi sum aðra staðni ella á nóg góðum stigi, tá ið eingin skráseting er. Tað er avgjørt avgerandi fyri við- gerðina í framtíðini og fyri at tryggja at fólk fáa røttu viðgerðina, at vit skipa eina skráseting, sigur Jan Dal- berg, lækni. Jan Dalberg er lækni á Ríkissjúkrahúsinum í Dan- mark og hevur í nøkur ár granskað krabbameinstil- burðir í Føroyum. Hann hevur nærlisið 60.000 sjúkr- ajournalir fyri at gera eina mynd av krabbameinstítt- leikanum. Journalirnir ganga aftur til 1960 og fram til 1995. Síðani 1995 er einki skrásett hóast lóg kom í gildi miðskeiðis í áttati- árunum, ið álegði læknum skyldu til at skráseta allar krabbameinstilburðir. — Endamálið við skráset- ingini er at gagna fólkinum, og at skipa fyri fyribyrgj- andi tiltókum. Av tí at eing- in skráseting er, eru eingir møguleikar fyri at rætta nakað, mannagongir, við- gerð og annað, eingin gransking kann fara fram, og tað ber ikki til at arbeiða við fyribyrging, sigur Jan Dalberg. Pappírsrúgva Hóast onga skráseting boða sjúkrahúsini í Klaksvík og í Suðuroy frá, hvørja ferð ein tilburður av krabba- meini verður staðfestur, men hesar fráboðanirnar enda í eini stórari pappírs- rúgvu. Allir tilburðirnir av krabbameini í árunum frá 1995 til dagin í dag liggja tískil og bíða eftir at verða tastaðir inn á teldu. Ætlanin var fyri nøkrum árum síð- ani, at ein telda skuldi standa á eini starvsstovu á Landssjúkrahúsinum, har allir fráboðaðu tilburðirnir vórðu skrásettir so við og við, men henda ætlanin er ongantíð vorðin til veru- leika, hóast Jan Dalberg ferð eftir ferð hevur heitt á avvarðandi leiðslu um at fáa hana í lag. — Tað er heilt einfalt ein spurningur um raðfesting, tí dýrt er tað ikki. Einasta, ið krevst er ein telda, og ein skrivara, sum skrásetir til- burðirnar uml. 2 tímar um vikuna. Tað snýr seg um umleið ein tilburð triðja hvønn dag og tað tekur onga tíð at tasta inn á teldu. Sjálvt India og Afrika hava skrá- seting av krabbameini. Eg havi kortini góðar vónir um, at tað fer at bera til. Tað kann ikki annað, sigur Jan Dalberg.