leygardagur 19. juni 1999síða 20

tíðindablað Nr. 114 — 19. JUNI 1999 Bretskur trolari á fiskileið. Um hetta mundið vóru føroyingar enn ikki farnir at nýta lemmatrolið Nú nýta teir lemmatrolið Hugskotið, at brúka okkurt plátuskapilsi í sjógnum eins og ein leikutoysdreka gjøgnum luftina fyri at fáa trolið at gapa, var eftirhondini eini tjúgu, tredivu ára gamalt. Og tað kann 6møguligt hava verið okkara landsmonnum niðri í Grimsby fremmant. Men smátt gekk at fáa hugskotið til veruleika Jóan Jakku Guttesen At visa seg góvu føroyingar heima og landsins myndug- leikar sær als ikki far um, hvat for fram å fiskivinnu- økinum i grannalondunum. Og fyri so vitt var heldur onki nýtt í ti. Hvat tað var fyri fiskireidskapur, sum hetlendingar við góðum úrslitum høvdu brúkt fyri eygunum á útróðrarmonn- um í ártíggjund, rein als ikki við. Á fiskivinnumessum - eisini í Skotlandi, sum gott ferðasamband var við - vórðu tey nýggjastu veiði- amboðini sýnd fram við jøvnum millumbilum. Men hetta var likasum ein annar heimur, sum onki hevði við føroyskan sjógv at gera, og troling og føroyskur sjógvur hóskaðu ikki saman, var staðfest einaferð við alla. Gamaní fóru bretar avstað við øllum kalvanum, sum her svam, men kalvin var ikki søluvøra kortini, tað hevði minni at týða, varð ofta ført fram. Hugskotið, at brúka okk- urt plátuskapilsi í sjógnum eins og ein leikutoysdreka gjøgnum luftina fyri at fáa trolið at gapa, var eftir- hondini eini tjúgu, tredivu ára gamalt. Og tað kann 6møguligt hava verið okk- ara landsmonnum niðri í Grimsby fremmant. Men smátt gekk at fáa hugskotið til veruleika. Nógvar miss- lukkaðar royndir høvdu ver- ið gjørdar, og nógv patent høvdu verið tikin. Nú vóru royndirnar komnar har til, at tveir veirar sleipaðu hvor sín lemm, ístaðin fyri bert at brúka ein veir ella trossa við hanafóti í endanum, eins og gjørt varð við bumm- trolinum, og royndarskipini høvdu fingið gálgar. Hetta hendi næstan samstundis í fleiri londum, og í 1895 høvdu lemmarnir fingið sítt fyribils endaliga skap. Teir vóru einfaldir og biligir. Lættir at handfara og lættir at beina burtur millum gálga og lúnning, smíðaðir úr træ, bert styrktir um kantarnar og skógvaðir við jarni. Sjávt netið var óbroytt, men í høvurlinuni vóru nú tundur- flot ella kúlur at halda tí uppi. Og síðani gekk skjótt. Samanborið við nýggju greiðirnar var gamla bumm- trolið láturliga klossut, og tað var gravgangur eftir lemmatrolum. Framleiðslan var tó at byrja við lítil, og lemmatrolið hevði ikki stórvegis týdning í 1896. Men á sumri 1898 var stórur partur av trolaraflotanum utgjørdur við lemmatroli, og tå var tad at teir løgdu i vadi vid Føroyar, trolandi millum oyggjar og gjøgnum sund, inni á víkum og firð- um. Tað er onki at siga til, at panikkur kom í, tí sjó- verja var ongin. Løgtingsnevndin, sum varð sett á 6lavsøku 1898 at viðgera hetta álvarsmál, er skelkað og stendur púra spyrjandi og gitir. Tað er framvegis bummtrolið, sum teir hava í huga, tá teir skriva álitið, sum teir løgdu fram eftir fáum døgum. “Den Yngel, som Garnet ikke fanger, bliver enten knust af Trawlbommen eller ødelagt ved at presses indi- mellem den i Garnet vær- ende fisk.” Og víðari siga teir: "Man har tidligere trøstet sig med, at Trawlred- skaberne ikkun kunne an- vendes paa Sandbund og ikke, hvor Grunden var u- jævn eller bestod af Klipper, men dette Haab er tilintet- gjort, idet Dampskibene og- saa ses trawlende paa haard Bund. Fremgangsmaaden er da den, at 2 Skibe hjælpes ad; det ene trækker Trawl- en, det andet følger bag- efter, hvor det ved en Line, der er forbunden med Trawlen, kan hæve denne op fra Bunden, naar Red- skabet støder mod Forhøj- ningerne.” Henda samtrolingin, sum her verður nevnd, ljóð- ar í so háfloygd og fantasi- kend og má vera ein roynd at loysa gátuna, tí í veru- leikanum skilja teir onki. Føringatidindi koma við hesi somu søgu júst sama dag, 4. august 1898, sum løgtingsnevndin leggur sítt álit fram. Søgan hevur verið endurtikin til henda dag, men í veruleikanum er bert ein kelda. Báðar søgurnar eru skrivaðar av sama manni, blaðstjóranum á Føringatidindum og skriv- aranum hjå løgtingsnevndi, R.C. Effersøe. I mai månad sama år stutt áðrenn innrásina, hevdi sjó- verjuskipið Hejmdal tikið nakrar trolarar við Ísland, stutt eftir at nýggj trolaralóg var komin í gildi har. Vanlig hugsan var hetta summarið, og hetta hevur verið endur- tikið síðani, at her hevði danska sjóverjan óbeinleið- is rikið enska trolaraflotan "paa flugt” til Føroya, sum Dimmalætting tekur til. Ott- in fyri at ensku trolararnir skuldu rýma undan donsku sjóverjuni undir Íslandi til Føroya hevði verið nevnd- ur fleiri ferðir áður, eisini so mikið tíðliga sum tá ný- bygda herskipið Hejmdal á sumri 1895 tók fýra trolarar. Tá skriva Fóringatíðindi “....Tí betur sýnist tað ikki at verða, sum “Dim."s blað- stýrari stúrdi fyri, at hini Eingilskmenninir, tá ið teir frætti slíkt, skuldi leggjast so mikið verri á at ræna tær Føroysku landgrunnarnar Nýggja íslendska trolara- lógin, sum kom í gildi í apríl 1898 fekk sín stóra part av skylduni av innrásini við Føroyar, tí at tað skuldi vera so nógv “bíligari" at vera tikin í føroyskum sjógvi enn í íslendskum, umframt tað, at sjóverjan vid Føroyar bert var eitt eiti. Eisini nýliga hevur verðið ført fram, at “Tað var so javnan sagt, at revsingin var so lin í gomlu lógini, at skipararnir hildu tað loysa seg at verða tikin. Bretsku skipararnir vóru so skakkir av teimum nýggju lógunum, at trolarar úr Skotlandi og Onglandi á fyrsta sinni løgdust undir Føroyar at royna." Hetta er ikki so. Víst vóru bøturnar lægri í Føroyum enn í Is- landi, men hetta var ikki nakað nýtt. Nýggja íslend- ska lógin hækkaði ikki bøt- urnar. Tvgrturímóti lækk- aðu maksimumbøturnar úr 10.000 krónum niður í 4.000 krónur, og nýggja lógin gekk eisini ávísum ðrum bretskum krøvum á móti vegna "Beklagelser fra England .... over de ual- mindelig strænge Straffe- bestemmelser..." Eitt nú tað, at trolarar í ávísum fórum nú sluppu undan at beina fiskireiðskap burtur innan fyri mark. Ein onnur teori gekk út upp á, at føroyingarnir niðri í Grimsby vóru farnir at leiga seg út til at vísa á réttu leiðirnar, og at tað nú "....er lykkedes dem at finde saad- an Fiskebund, at Arbejdet kan udføres med Fordel.” Men heldur ikki hetta gevur meining, tí her vóru snøgt sagt ongar royndir gjørdar, áðrenn tað knappliga alt í einum "lykkedes”. Einasti uggi var, at móti vetri fór trolingin at steðga av sær sjálvum, tí, sum Fuglaframi sigur, "botnvarpingar ikki kunnu royna undir Føroyum um veturin." Við Ísland hevði higartil ikki verið trolað alt árið, tí tryggingin ikki góðtók tað, men tá vet- urin kom í Føroyum helt trolveiðan ótarnað fram. Tað einfalda svarið og tann stóra kollveltingin vóru lemmarnir. Íslendski fiskifróðingurin Bjarni Sæ- mundsson, sum seinni fekk eitt havransóknarskip upp- kallað eftir sær, fylgdi sera væl við, hvussu nú fór at vera við tí nýggja reiðskap- inum. Hann hevdi eyguni við sær, og tá trolarar vóru í havn, fór hann umborð at forvitnast. Í 1896 veit hann at siga, at trolarar, sum hann hevur sæð á Reykjavík, allir framvegis brúka “gomlu vørpuna”, men at teir sjálv- sagt fara yvir til lemmatrol- ið, um summir teirra ikki longu hava gjørt tað. Í 1899 slær hann fast, at nú hava allir trolarar lemmatrol. Hetta trolið kundi brúkast á stórri dýpi, á 6slættari botni og í verri líkindum enn bummtrolið og fiskaði nógvar ferðir betur. At byrja við vóru lemm- arnir festir beinleiðis í sjálvt netið, í sjálvar vengrirnar á trolinum, har sum ramm- urnar við gangarunum áður høvdu verið festar í bumm- trolið. Tað var ikki fyrr enn í Triðji partur 1923, at næsta kollveltandi broytingin kom, tá V-D trol- ið ella tær sokallaðu Vig- neron-Dahl greiðirnar sóu dagsins ljós í Fraklandi, tá lemmarnir vórðu loystir frá sjálvum netinum við breit- lum, dandlin, bakkstrevara og millumbreitli, og tá jarn- bobbens komu ístaðin fyri trærullur, sum tá vórðu van- ligar, ella ketur, sum at byrja við høvdu hildið trolinum móti botni. Tað vóru fransk- maðurin Vigneron og norð- maðurin Dahl, sum útvik- laðu hesar greiðir. Hanus bóndi Føroyingar vóru vanir við trælkan og kúgan. Nú vóru trolararnir komnir, umboð- andi heimsveldið Bretland, dragsandi síni trol tvørtur um vanligar línuleiðir. Sigl- du onkran niður, um illa vil- di til. Bjargaðu teimum úr vanda til aðrar tíðir og góvu eitt sleip, tá lagið var gott. Í hættisligum líkindum, tá tað var ein spurningur um lív ella deyð, tóku teir bæði manning og bát inn á dekk og sigldu teir inn á onkran slættan fjørð. Altíð buktina og báðar endarnar. Trolar- arnir royndu alla staðni, har roynandi var, stórt sæð ó- tarnaðir. At byrja við løgdu teir seg, eins og í Íslandi, bert eftir flatfiskinum, ser- liga reydsprøku. Í Íslandi vistu tey at siga, at so stór var veiðan fyrstu árini, at um hýsan ikki hevði réttu støddina, ikki ov stór, ikki ov smá, fór hon aftur í hav- ið. Toskin skoyttu teir als ikki um fyrr enn seinni, tá hini fiskasløgini, prime fish, minkaðu í nøgd, og bátarnir vórðu stórri. Á Norðhavinum var og hevdi altíð verið nógvur 8 &: 5 GRL Gl area