leygardagur 19. juni 1999síða 21

SA es eee, róður, bæði innari og ytri. Serliga várróðurin, sum gav góðan og stóran tosk, dróg útróðrarmenn til bygdirnar norðanfyri. Har komu bátar langvegis frá, og nógvir gistu har norðuri. Frá mikk- jalsmessu, sum er mánaðar- skiftið september-oktober, róðu teir við åttamannafør- um inntil krossmessu, fyrst í mai. Síðani fóru teir um- borð á seksmannaførini summarmánaðirnar. Hóast árini vóru 6jøvn til fisk, so kom ein maður vanliga upp á einar 1500 vælvaksnar toskar ein várróður. Tá fyr- stu trolararnir komu og løgdu seg á innastu sand- grunnar, hildu teir seg vita, at ein víkarmaður legði teimum lag á. Og tað er jú nærliggjandi at hugsa sær, at her vóru staðkendir menn innan- borða. Svíkjarar, ævintýrar- ar ella sjógarpar, kanska alt í senn. Stødan var vónleys, og tað stóð nógv á monnum. Tað hevði tikið langa tíð at fara frá ongul og steini og yvir til snøri. Tað hevði ver- ið ein merkiligur 6vilji móti at fara yvir til fiskiligari agn. Og júst nú, línan langt um longi var vorðin van- ligur og viðurkendur fiski- reiðskapur, høvdu trolarar- nir lagt allan sjógv undir seg, bæði innan fyri og uttan fyri mark. Nú føroyingar vóru farnir at meta seg sum fiskivinnutjóð og skipsfiski- skapurin hevði tikið seg upp, vóru teir við eitt so væl og virðiliga afturúrsigldir. Men her var jú eitt logiskt samanspæl. Ongilskmenn skiftu slupptrolararnar út við jarntrolarar við maskin- kraft, og føroyingar fingu sluppirnar til keyps fyri rimiligan penga. Annað før- di hitt við sær. Eitt kvøldid í skýming- ini í januar mánað 1900 koma Hanus bóndi á Eiði og hansara manning tøss- andi inn av Norðhavinum í árabáti. Tá kemur uttanífra ímóti teimum ein trolari % i Nr. 114 — 19. JUNI 1999 grøvandi við fullari ferð, og í tí hann siglir tætt fram við teimum, rópar ein maður við týðiligum norðanmáli á teir: “Tú, Hanus hin gamli! Hvar er kanónbáturin nå?” Man kann síggja hesar menninar fyri sær, nú teir bæði bókstaviliga og mynd- aliga verða afturúrsigldir. Hanus bóndi ønir ikki aftur, neyvan skeitir til viks. Starir bert fram fyri seg, saman- bitin. Hvat hugsaðu hesir menn, meðan teir togaðu í árarnar, soleiðis sum forfed- rarnir undan teimum, so langt sum nakar dugdi at siga frá? Hetta man hava verið ein heilt vanlig hend- ing ein heilt vanligan útróð- rardag. Teir hava ilskast um vónleysu støduna, onkur hevur lovað ilt, aðrir hava snøgt sagt givið skarvin yvir. Teir flestu staðfestu, at tað vóru tvær yvirmaktir nú. Onnur ráddi á landi, hin á sjónum. Vit kenna hesa søg- una, tí hon var hildin at vera stuttlig. Poengið er, at eitt hálvbýtt, sum var við, vil vera fólkaligur og hjálp- samur, og svarar, tá hann er spurdur. “Kanónbáturin sæst ongantíð um okkara leiðir," rópar hann aftur. Afturhald Tað hevur undrað stórliga, hví menn vóru so trekir at gera broytingar í fiskiskapi, sum í baksýni sýnast so inn- lýsandi. At teir vóru so trek- ir at fara frá onguli og steini, var ikki tí at teir ikki kendu til annan og betri reiðskap. Tá føroyingar langt um lon- gi samdust um at fara yvir til línuveiðu við árabáti, komu bretar við sínum dampdrivnu línubátum. Tá føroyingar av álvara fóru yvir til havfiskiskap, komu bretar við dampdrivnum trolarum. Tá føroyingar fyrst í øldini fóru yvir til motordrivnan útróður, vóru teir á hesum gki knappliga líka so frammaliga sum bæði íslendarar og norð- tíðindablað menn, sigur Robert Joen- sen. Men tað var bara tí, at tað vóru tveir útróðrarmenn í hvør sínum enda av land- inum, sum ikki bara lovaðu sær sjálvum, at her skuldi broyting koma í, men eisini gjørdu nakað við tað. Annar var sørvingurin Eliesar í Beiti, føddur 1878, hin var Sørin í Kunoy, føddur 1866. Hesir bådir menninir høvdu stórt sæð einsamallir æruna fyri, at motordrivin útróður tók seg upp her á landi lika so tíðliga í tíðini sum í grannalondunum. Men tá vóru stovnarnir longu synd- arliga niðurfiskaðir. Tað er ein áhugaverd søga, sum kann lesast í bókini Utróður 1845-1945 hjá Robert Joen- sen. Sterkar, duldar maktir Eftirtíðin hevur sjálvandi ilt við at fata lívstreytirnar hjá teimum gomlu. Nattúrulóg- irnar vóru ikki so logiskar, sum tær seinni vórðu. Hvor dagur var eitt baks, og tað ráddi um ikki at provokera maktirnar. Tað fólk, sum livir og virkar mitt í náttúr- uni og við ytstu rendur av tí møguliga, veit, at tað kann vera skjótt hvønn vegin. I trongum tíðum, tá natúran er náðileys, kann óttin taka yvirhond, og vit fara at lova burtur olmussu og finna upp á tápulig ritual fyri at hóra undan. Sjálvt í lagaligum tíðum situr hetta djúpt í barmi. Eyðun Andreasen sigur um pátrúgv og sterkar, duldar maktir í bókini Úr søgn og søgu: "Otryggleikin við øll- um arbeiði og óttin fyri, at tað fór at gangast illa, tí fyl- gjurnar kundu vera so álvar- sligar, skaptu gróðrarbotn fyri pátrúnni og gllum teim- um ráðum og reglum, fólk hevði at rætta seg eftir, at sleppa undan óeydnu." "På- trúgvin skuldi fyri ein part greiða mangt, ið var óskil- ligt, og fyri ein part royna at ávirka viðurskifti, har teirra egnu møguleikar rukku ikki til. Tá eitt arbeiði var gjørt av einslistum og á allar besta máta eftir teim- um royndum, fólk høvdu, og við tí kunnleika, tey høvdu um hetta arbeiði, var tað kortini verri enn so vist, at arbeiðið eydnadist.” Erlendur Patursson sig- ur: "I øldir var fólkið inni- byrgt og kúgað, og slík spor høvdu hesi viðurskifti sett i hugsannarhátt fólksins, at eisini langt aftan á avtøku einahandilsins kom aftur- haldssemi og trongskygni at tarna framburði og fram- gongd. Soleiðis eisini við fiskiveidini, ið tá einans var útróður. Tað var ikki fyrr enn væl var liðið á seinnu helvt 19. aldar, ja ikki til muns fyrr enn komið var út í 20. øld, at Føroyingar fóru at gera seg leysar av avoldaðum veiðiháttum og at ganga leiðir, sum aðrar fiskiveiði- tjóðir leingi høvdu gingið." Robert Joensen sigur soleiðis: "Vid fiskiambod- unum er tad sum vid teim- um amboðum, ið brúkt vórðu heima við hús, á bø ella í haga, at utviklingurin hevur staðið í stað í langar tíðir. Hugsanin tykist at hava verið tann, at einki skuldi broytast, og hevur hesin fastgrógvni stillstand- ur ivaleyst sína orsøk í tí, at landið var innilæst, og at menn ikki komu út um at síggja, hvussu aðrir bóru ség at........ Fyri ein stóran part ger óvilji og afturhald seg galdandi. Fyrst er at visa å, at fólkið hevur verið inni- byrgt, menn høvdu lítið sæð til, hvussu aðrir virkaðu, og hetta bar helst við sær, at alt nýtt, sum teir gomlu ikki høvdu víst teimum yngri í ættini leið til, ikki kundi verða tikið við so beinan vegin; tí teir vistu, at í bø, í haga og bjørgum og eisini á útróðri var tað tryggast at gera, sum teir gomlu høvdu víst á. Tað tykist hjá fjøldini at hava verið ein fastgrógv- in mótvilji móti nýggjum tiltøkum, og nógvir hava ikki verið førir at fata, hvat tað nýggja viðvíkjandi veið- ihåttinum galt.” Sjålvt bretar hava so seint sum i 1970 årunum undrast yvir sama spurningin, hví menn eru so trekir at gera broytingar í fiskiskapi, sum í baksýni sýnast so innlýs- andi. So konservativir, sum bretar enn bera orð fyri at vera, so vóru teir alla tíðina í fremstu rgð, tá tað galt um veiðiamboð og fiskileiðir. Men teir spyrja, hóast tað: Hví kom hekkutrolarin ikki 60 ár, áðrenn hann kom? Hvi kom hekkutrolarin ikki samstundis sum lemmatrol- ið? At fiska við neti út av hekkuni var als ikki ókent, og fyri tað, um bummtrolið, við tí 50-80 fót langa bjálk- anum neyðugtvíst mátti skjótast út av síðuni á einum trolara, so var onki, sum tal- aði fyri, at tað sama skuldi galda fyri lemmatrolið. Onki uttan tað, at soleiðis hevði tað verið gjørt. Og tað er høvudsgrundin, er niður- stødan hjå bretum. Tad, sum hevur verið roynt í langar tíðir, og sum, hóast alt, hevur riggað, tað verður ikki broytt frá einum degi til tann næsta. Menn aftra seg við at gera ivasamar í- løgur. Tað kann roknast við eini ivasamari royndartíð. Teir hanga seg í smálutir, sum til dømis í hesum før- inum við spurninginum: Hvussu fáa vit alt trolið inn á dekkið í heilum líki, uttan at tað fer í fyllur, um trolið skal skjótast út av hekkuni? At enda er tað ein trygdar- spurningur: Er tað heilt vandaleyst at broyta eina kenda mannagongd og eitt Havnin í Grimsby á fjóru um aldarskiftið kent arbeiðslag til nakað, sum er heilt nýtt og ókent? Í Føroyum vita vit, at omanå alt hetta natúrliga aftur- haldni í eini vandafullari vinnu, koma undirluta- kensla og autoritetstrúgv. Eitt fólk, sum hevur verið kúgað í 1000 ár, hevur eftir hondini eina ávísa venjing í hesum. Hvalabátar fingu slisku í hekkuni longu í 1924 til at hiva hvalin upp á dekkið eftir. Hetta var umleið, tá ið tað sokallaða V-D trolið kom í brúk. Men tað var ikki fyrr enn verksmiðju- trolararnir lógu á tekni- borðinum, og pláss skuldi finnast til ta nýggju arbeiðs- gongdina við flakaskering og frysting, at nýggjur hugsunarháttur mátti til. Tað varð vorðið ov trongt á dekkinum, og einasta loysn var at flyta trolreiðskapin onkra aðra staðni á skipi- num. Og einasta stað, har tað var pláss fyri honum, var afturi í reyv. Hesar royndir vórðu gjørdar longu fyrst í 50 árunum, men kort- ini vórðu síðutrolarar bygd- ir øll 70 árini á tamb. Síðstu síðutrolarar, sum bygdir vórðu til Føroya, komu í 1974. Tað vóru teir báðir Vestfinnur og Norðfinnur, seinni Stígarklettur og Há- degisklettur. Feringatíðindi 1895, 1898, 1900 Dimmalætting 1898 Løgtingstidindi 1898 Robert Joensen: Útróður 1845- 1945 Erlendur Patursson: Fiskiveiði - Fiskimenn Eyðun Andreassen: Ur søgn og søgu Gils Gudmundsson: Togaraøldin 1 Edgar J. March: Sailing Trawlers - The Story of Deep-Sea Fishing with Longline and Trawi. Jógvan Arge: Neyðugt er at sigla