leygardagur 10. juli 1999síða 17

NR. 129 - 10. JULI 1999 tíðindablaðið Sá —————nnnnx 17 skapinum, sekteristum og teirra avkomi at beina fyri spælimonn- unum. Mortensen magistari Eitt tydandi brot i skaldsøguni er, har Mortensen magistari fær vitjan av sínum gamla lestrar- felaga Østermann, sum nú er bæði dr. theol, dómpróstur, bispaevni og sambært Morten- sen: „den lysende legemlig- gørelse af teologisk forsigtig- peteri og aandsforladt karriere- mageri“. Qstermann - sum eisini er mentamálaráðharri - fær av at vita av Mortensen, sum vil vera við, at Kierkegaard bleiv svølgdur av sínum figginda, prestastættini. Mortensen er eitt misantropiskt tvørball, hann er avgjørt ikki sum fólk flest, og tað er kanska nettupp ti, at høvundurin hevur tokkað til hann. Skilnaðarheilsanin til tann flýggjandi Østermann nemur við eitt grundleggjandi tema: „God- hed er for hede helvede en reali- tet! Men det kommer forløjede stræbere og kastrater som De aldrig í evighed til at erfare noget om!“ At góðskan finst er ein hjartatåttur í øllum skald- skapinum; tá ið himmal og hel- viti ikki longur eru veruleikar, gert góðskan mátistokkur, og tað er í mun til hana, at tú skalt metast. Mortensen minnir eitt sindur um Jens Ferdinand í „Den sorte Gryde“. Ein kynikari, ið brúkar svíðandi háð sum vápn, men sum samstundis er máttleysur, og alt, ið hann strembar eftir, verður av ongum. Hann er strandaður í Føroyum, har hann ikki finnur mong, sum hava áhuga fyri Kierkegaard - tað er hansara sergki - ella hug at skifta orð um góðsku. Einkar- dótturin er evnaveik, og Morten- sen magistari tykist í allar mátar at vera í eini blindgøtu. Men høvundurin vísir á, at hóast tilveran í Havnini er fá- tækslig, so er hon ikki so galin, og hóast fólk ikki tosa um góðskuna, so liva tey hana. Um Elianu, sum er gift Moritzi, hugsar Mortensen: „Kvinder som hun staar ligesom í verdens midte. Deres varme radierer ud til alle sider og naar helt op til de arktiske regioner. De repræsenterer paa en maade menneskelivets mening og maal. De er sandere end al teologi og al filosofi. De er bare handling ...“ Her er Mortensen magistari greidliga málgagn hjá høvund- inum, á sama hátt sum Jens Ferdinand var tað í „Den sorte Gryde“. Mortensen magistari arvar eina stóra peningaupphædd, men um somu tíð rýmir gentan At- lanta, sum hevur átt lívið í hon- um og dótturini, av landinum við einum øðrum. Tástaðni gert Mortensen greiður yvir, hvat hann hevur havt. Stutt seinni verða pengarnir stolnir, og hann og ein annar royna at drekka seg úr neyðini, meðan teir keglast um hvert ein óneyðug trappa — hon gongur frá seglloftinum og út í bláan heim - ella eitt stativ, sum ikki kann brúkast til nakað, er frægast. (Aðaltátturin í allari list?) Knappliga tekur Morten- sen dik á seg og rennur upp trappuna og út í bláan heim og deyðan. Adler og Scherfig Landfútin Kronfeldt er smá- borgarin, sum við gllum mátti roynir at klintra uppeftir í sam- felagnum og síðani stríðist fyri at halda seg á sama stødi. Hann minnir nakað um Skæling blað- stjóra úr „Den sorte Gryde“ — hesin var kortini meira góðvarin - og eisini her verður svikafullur samhugi brúktur av høvundinum at sýna hetta neyðarsliga og hættisliga menniskjað. Sum smádrongur spældi hann altíð politi, og nú er hann vorðin landfúti í Føroyum og roynir at vísa seg í sínum mátti og veldi, men er um somu tíð bebba- ræddur fyri, at fólk skulu frætta, at hann ikki er av tí betra slag- num, men at pápin var urta- garðsmaður. Kronfeldt er eitt gott dómi um yvirkompensatión sambært tankarnar hjá sålarfrødinginum Alfred Adler. Royndirnar hjá landfútanum at basa undirluta- kenslunum eru so sjónskar og klombrutar, at hann ongantíð verður ein harmoniskur partur av samfelagnum. Akkurát hetta ger hann til ein vandamiklan persón, sum ikki víkur fyri nøk- rum, tá ið hann heldur á standa. Tann ævinliga ræðslan fyri ikki at kunna varðveita sín sam- felagssess veitir fasismuni góð gróðrarlíkindi. Í sambandi við “Den sorte Gryde” varð borið við, at tá ið William Heinesen hevur hug at fara eitt sindur illa við onkrum, minnir skrivingarlagið um tað hjá Hans Scherfig, sum var ein meistari í at lata fólk lata seg sjálvi úr. Tann svikafulli sam- hugin er ein mátin, ein annar er eitt øsandi spei, sum kemur fram í endurgávuni av skilaleysum skuldsetingum. Spælimaðurin Kornelius er giftur tí dumbu Korneliu, sum kemur til forhoyr, tá ið maðurin verður åkærdur fyri stuldur, og nidurstødan er, at hann er sekur, tí "hans kone forholder sig haardnakket stum. Hun er aabenbart blevet instru- eret." Tann burturvilsti sonurin Bartrogið Matte-Gok er eitt slag av katalysatori í skaldsøguni, og verður atvoldin til nógvan trega. Hann hevur verið úti í verðini í mong ár — sendur burtur vegna stuldur vil onkur vera við — og nú hann kemur aftur, boðsendur av Ankersen, er hann dýrandi fullur og illa dálkaður. Hann líkist akkurát tí hann er: “en fortabt og forkommen synder”. Spakuliga ger høvundurin vart við, at Matte-Gok spælir leik- lutin sum tann burturvilsti son- urin, tí soleiðis vóna Ankersen, sektin og øll onnur, at tað skal vera. Mamman er Ura á Hellu, sum á ungum árum heyði nógvar biðlar, og tí veit eingin reiðiliga, hver påpin er, men so mikið dúgligari verður tað gitt. Anker- sen hevur sett í seg, at tað er hann, sum er pápin, og nú vil hann umvenda tann afturfunna sonin. Og væl tykist at ganga í hond, men sum lesarin longu varnaðist við heimkomuna, so er Matte-Gok sama vittuggi, sum hann altíð hevur verið, og hann bíðar sær bara løgir at fáa hend- ur á pengum og síðani sleppa sær av aftur landinum. Fråsøgumadurin sigur, at hvat snildum viðvíkur, verður Matte- Gok tikin av triðja hvørjum sakførara, og millum rovfuglar er hann bara ein neyðars smyril. Men vandamikil, tað er hann: “Der hæfter noget uvirkeligt ved Matte-Gok, han har paa en maade intet ansigt, ingen menneskesjæl. Han er blot til- stede som en kold og uigen- drivelig magt. Han ligner med sin høgeprofil guden Ra med det umenneskelige fuglehoved. Et umenneske er han, en ensom ulykkesfugl, en lavt flyvende, snigende rovfugl.” Matte-Gok oyðir og spillir, har hann kemur fram, og hann er sostatt mótsetningurin til lívs- dyrkanina hjá spælimonnunum, og atvoldin til at lív og vakur- leiki mugu dvína. Biðlarnir hjá Uru á Hellu vóru av tí frægara fólkinum, og tað ber tí til at siga, at tann seki er leysinga- barnið hjá borgarastættini, tann burturskotraði eros. Somuleiðis vita vit, at roynir tú at troka eitthvørt burtur, vilt tú ikki vita av tí, so vendir tað fyrr ella seinni týnandi aftur. Fråsøguhåttur Målid hjå Williami Heinesen er ein søga fyri seg, og ein søga, sum gerst meiri og meiri egin og sermerkt fyri at kalla hvørja bók, hann letur frå sær. Høvund- urin er málsliga bæði hittingar- samur og hittinorðaður, og hann hevur greitt frá, at hesi serligu evnini at skapa sær sítt egna mål blivu mýkt í barnaárunum í Havn. Hann vaks upp í einum danskmæltum heimi, skyldfólk tosaðu danskt við hann, og skúl- in var danskur. Men hóast vin- menninir eisini hildu tað vera stuttligt at tosa danskt vidhvørt, so fór tað mesta spæl kortini fram á føroyskum, og tá var William málsliga við undirlutan. Danskt var jú hansara mál, men nøvnini á øllum lutum og fyri- brigdum, sum vóru partur av gerandisdegnum, vóru føroysk, og mong av teimum donsku nøvnunum kendi hann ikki — um tey yvirhøvur funnust. Har var einki annað til at taka enn at gera sær síni egnu "donsku” orð, og William vil sjálvur vera við, at hendan undirlutastødan gav honum dygga málsliga venjing. Nøkur dómi um tað serliga Heinesenska málið. Um eina adventistfamilju verður sagt, at hon "helligholdt lørdagen med harmoniumspil og udæskende sang”, og beint áðrenn Ankersen vísir, hvør dugur er í honum sum predikantur, verður hann lýstur soleiðis: “der sprang et underligt krydret smil frem í hans skæg”. Tá ið smiðurin vil vera við, at konan ikki er til at flættast við, sigur hann, at "jangsekjangen er over hende”. Søgan um spælimenninar verdur søgd i einum blandingi av barokkum skemti og sam- kennandi ålvara, og hendingar- nar eru um somu tíð tilverustríð og skemtileikur. Tann serligi humor, sum er so eyðkendur fyri "De fortabte Spillemænd”, stav- ar fyri ein part frå skiftinum imillum ein afturlitandi fråsøgu- mann, og at søgan verdur sædd igjøgnum ymsar persónar. Heyði frásógumaðurin verið alvitandi, vóru hansara tulkingar av hend- ingunum tær galdandi, men hann er, hóast hann veit nógv, ikki alvitandi. Tvs. at fråsøgnin hjå honum og teimum einstøku persónunum hava at kalla sama virði, hann veit bara meira og hevur stórri perspektiv, tí hann situr eini hálvtrýss ár eftir hend- ingarnar og fortelur. Viðburðir, ið eru sera álvarssamir fyri ein- staklingin, og sum mangan verð- a vístir sum smáir leikir, gerast skemtiligir, tå ið frásggumaðurin setur teir inn í ein stórri saman- hang. Atgerðir og undirgongd Í bók síni um skaldskapin hjá Williami Heinesen, "Færø og Kosmos” 1974, ger W. Glyn Jones vart við, at hóast brúd- leypini hjá teimum trimum spælimansbrødrunum eru ólík, so koma sjónskir líkleikar und- an, tá ið tú samanber tey. Í brúd- leypinum hjá Moritzi doyr ein gamal skómakari, í tí hjá Kor- nelius fer ódnin við húsunum hjá Uru (Ura doyr ikki, men hon er lítið verd eftir hetta), og í brúdleypinum hjá Siriusi doyr Mortensen magistari. Brúdleyp- ið er sum nevnt í undanfarnum greinum lívssymbol í skaldskap- inum hjá Williami Heinesen, og høvundurin yndar at seta deyðan upp ímóti. Tá ið tú ert í einum tilveruumskifti — sum eitt brúd- leyp jú er tekin um — ert tú í serligum váða fyri at forfarast. Tað at vera á lívi er at vera í vanda, og einahelst tá ið tú ert ávegis frá eini støðu til eina aðra. Eitt tydningarmikil nidurstøda í "De fortabte Spillemænd” er, at tað er neyðugt at stríðast ímóti búrkroppunum, so at teir ikki sleppa snikkaleysir frá teirra gerðum. Tað, sum Matte-Gok umboðar í Havnini, fyrireika aðrir í heimsmáti. Fyrri ver- aldarbardagi stendur fyri durum og honum á baki annar ver- aldarbardagi. Hampafólk - góð, fitt, vanlig menniskir - duga illa at verja seg ímóti óndskapinum, og teirra atgerðir eru mangan klombrutar og til lítla nyttu. Men fyrr ella seinni er tað neyð- ugt at geva hesum myrkursins kreftum greið boð. Moritz, sum er tann einasti av spælimonnum, sum tað bragdar í, tá ið tað skal farast til verka, tekur lívið av Matte-Gok, tá ið hesin er líka við at sleppa burtur. Aftan á ger hann enda á sær sjålvum. Nøkur onnnur gongd leið finst ikki. Tú kanst minni enn so altíð basa fanansskapinum við tí góða, men noyðist vidhvørt at brúka hansara egnu amboð, men hvussu so við tær sjálvan, tá ið avhæsar? Tú kanst ikki rokna við, at koma óspiltur úr tí bar- daganum. Hetta er nettupp tví- stødan, Moritz er í, og hann velur at offra seg. Deus ex machina Likasum í “Den sorte Gryde” er lagnan hjá teimum mest týðandi persónunum avgjørd vid skald- søgulok: Sirius, Moritz og Mort- ensen magistari eru deyðir, og Kornelius er endaður á sinnis- sjúkrahúsi, tí at hann er dómdur fyri stuldur, sum Matte-Gok hevur framt. Ankersen er kortini still going strong — hann kemur eisini fyri í ðrum bókum — og søgan hjá soni Elianu og Moritz, Orfeus, er heldur ikki liðug. Ætlanin við Orfeusi er, at hann skal útinna dreymirnar hjá hin- um um at liva eitt lív í tónleiki, og musikklærarin orðar tað: “Du skal blive meningen med det hele!" Men bara fáa síður áðrenn skaldsøgan endar, eru útlitini ikki bjørt, og tann gamli sjó- maðurin Oli Brandy, vinmaður spælimenninar, hevur hug at kasta frá sær. Næstan alt er broytt, tú fært ikki annað enn fråhaldsøl, og tann einasti glott- in eru skipini og teir umborð: “Havets folk, de er som det faste gulv under fødderne, som de usvigelige dæksplanker. Det er kernen”. Og rætt hevur Oli, hóast skipini eisini eru fyri broytingum, tí ein dagin stevnir barkin "Albatrossurin” inn á Havnina og við umborð er ein koncertmeistari. Oli ber soleiðis í bandi, at Orfeus spælir fyri hesum manni, og tá ið “Albatrossurin" fer av aftur Havnini er Orfeus við umborð, ávegis at blíva ein kendur vio- linspælari. Vónirnar hjá familju og vinum ganga út, men bara tí at tilvildin rættir eina hjálpandi hond.