mikudagur 12. januar 2005síða 22

22 Nr. 7 - 12. januar 2005 Føroyar - einar ella fleiri? Hvørji eru VINNUSÍÐU- KRONIKKIN Signar P. Heinesen Skulu vit vinna framá, er ein tann fyrsti spurningur- in, sum settur verður, hvørji "vit" eru. Í so mongum av lívsins viðurskiftum er hesin spurningurin so ein- faldur, at orð neyvan verða sett á hann. Sum so mangir spurningar, verður hann svaraður, áðrenn hann varð spurdur. Viðhvørt kunnu svar uppá slíkar óspurdar spurningar verða til mikið ógagn. Ein týðandi partur av kjakinum í Føroyum snýr seg um, hvussu vit skipa okkum. Nógv væl lærd - og væl meinandi - fólk hava í fleiri ár roynt at benda okk- ara skipan móti størri kommunueindum, einum valdømi, liberalisering av marknaðinum, greiðum ábyrgdarbýti o.s.fr. Mangur fær tað til at vera sjálvsagt, at soleiðis er best at skipa seg. Men er tað so? Hvør er fortreytin undir hesum skipanum? Mítt boð er, at ein av høvuðsfortreytunum er, at Føroyar er eitt land, sum onnur lond. Eitt land, har mangar skipanir eru at kalla sjálvvirkandi, um- framt at landið er ein marknaður. Ein arbeiðs- marknaður, ein kapital- marknaður, ein elmarkn- aður, ein fjarskiftismarkn- aður o.s.fr. Er hetta ein rímilig for- treyt? Og um hetta ikki er ein rímilig fortreyt, fær tað so avgerðandi ávirkan á, hvør skipan er heppin og hvør skipan er óheppin? Heimsins minsta veruliga tjóð? Fleiri av heimsins ríkjum eru smá - heilt smá og væl minni enn Føroyar. Men finst nøkur minni tjóð í heiminum, sum er so "sjálvstøðug" og samstund- is so rík, sum Føroyar? Eru ikki allar hinar ríku, smáu tjóðirnar annaðhvørt eitt "smørhol" millum onnur rík lond, nógv stuðlað frá øðrum landi, skattaparadís ella eitthvørt annað, sum vit onkursvegna kunnu siga, er eitt sindur "óveru- ligt" fyri eina tjóð? Føroyar hava eitt fjøltáttað mentan- arlív við egnum máli, og samanborið við Monaco ella Isle of Man hava vit eisini eitt fjøltáttað vinnu- lív. Framburðurin í Føroyum frá 1856 til í dag - ein tulking At vanligi føroyingurin í allari túsund ára langu søgu okkara hevur verið væl frælsari enn vanligi borg- arin úti í heimi um somu tíð, er helst ein veruleiki, vit sjáldan geva okkum far um. Fríhandilin í 1856 gav møguleikan fyri vinnuligari menning í landinum, men ikki fyrr enn um aldarskift- ið 1900 var hesin møgu- leikin búgvin í nakran mun. Fyrsta sluppin í 1876 skuldi vísa seg at kollvelta før- oyska samfelagið eftir rími- liga stuttari tíð og gjørdist okkara lívsgrundarlag, sum nú rillar. Um aldarskiftið 1900 vóru føroyingar ser- liga væl fyri og løgdu stórar ætlanir. Tá var eitt telefon- net stungið út í kortið, eitt havnanet, eitt veganet og royndir vóru eisini gjørdar at fáa eitt elnet. Á mentan- arliga økinum bygdu føroy- ingar eina mentan um tað føroyska málið, eins og onnur mentanarlig framtøk vóru gjørd. Kreppan seinast í 20-unum og 30-árunum og seinni heimsbardagi gjørdu, at hesar ætlanir fingu eitt skot fyri bógvin, tó at mentanarbyggingin helt áfram. Eftir kríggið tóku føroy- ingar aftur við. Hóast 50- árini vóru sera trupul, stungu føroyingar stórar ætlanir út í kortið tá. Eitt veganet, eitt elnet, eitt fróð- skaparsetur og havnir kring landið vóru nøkur av teim stóru prosjektunum. Á vinnuligu síðuni var tað serliga Sjóvinnubankin og Føroya Fiskasøla, sum vóru stór felags tøk. Hetta varð alt stungið út í kortið og sett í verk í eini tíð, tá ið tað var svangligt hjá mangum føroyingi. Øll hendan menningin var eitt felags føroyskt átak. Øll prosjektini at kalla vóru sett í verk í felag fyri allar Føroyar. Hálvthundrað kommunur vóru nóg samd- ar til, at tað bar til at byggja eitt elnet upp í Føroyum. Tíggjutals eindir í fiski- vinnuni vóru nóg samdar um, at tað var skil í at byggja eina fiskasølu upp í felag. Politikarar úr sjey valdømum og 50 kommun- um (tá vóru vegir kommu- nalir) vóru nóg samdir um at byggja eitt veganet, at tað bar til at gera eina brúkiliga skipan. Steinur var lagdur oman á stein. Eitt klípi nú og annað tá. At vilja tað sama saman. Tann, sum hevur sitið á fundi við onkrum av hesum gomlu bygdarráðs- formonnum ella øðrum og tikið við læru, hevur fingið í blóðið, hvat hesin fiksi setningurin merkir í prak- sis. Hesi høvdu eina greiða fatan av Føroyum, sum eitt felags menningarprosjekt. Um tað vóru 50 kommunur ella sjey valdømi ella 60 flakavirki var ikki so avger- andi. Tey bygdu skipanir, sum knýttu hesi nógvu til ta einu skipanina. Tá ið ein skilamaður ella eitt konu- brot rópti "ohoy", tá hálaðu tey flestu í tað, sum tey høvdu fingið at hála í. Tey vistu nøkunlunda, nær teirra túrur var at fáa í sín part. Og Føroyar fluttu seg framá. Ein slík tulking fer lætt um mangt og hvat, umframt at hon kann tykjast í so romantisk. Til okkara enda- mál eru tað tær stóru linj- urnar, sum helst skulu hómast. Hvat fólk ítøkiliga hava hugsað, hvat er tilvild og hvørji nyttuleys kegl eisini er partur av somu søgu, er óviðkomandi í hesum føri. Tá og nú - enn ein tulking Tíðin er broytt og umheim- urin er broyttur - fyri ikki at siga kollveltur. Tað ídn- aðarsamfelagið, sum okk- ara fólk royndi at virka í, er eitt heilt annað í dag. Onkur nevnir tað "net- samfelagið", annar "vitan- arsamfelagið", triði "dream society", fjórði "creative man"-samfelagið. Fleiri heiti verða sett á. Seinastu 10-15 árini hava vit roynt okkum við einum øðrum høvuðssjónarmiði av Føroyum. Umsiting, vinnupolitikkur, komm- unupolitikkur, mentanar- politikkur o.a. verður skipað, sum um Føroyar eru eitt land, ein marknaður við fleiri sjálvvirkandi skipanum. Sjey atskild aðalráð, eitt mál um 7-9 kommunalar eindir við hvør sínum al- mannaverki, skúlaverki o.ø., eitt mál um eitt frælst el-net við fleiri elveitarum, eitt mál um eitt frælst fjar- skiftisnet við fleiri fjar- skiftisveitarum, frælsi hjá fremmandum kapitali at koma inn á okkara til- feingisgrundarlag, karmar í vinnupolitikkinum o.s.fr. Listin er langur. Føroyar eru ikki longur "eitt pro- sjekt Føroyar", men heldur eitt prosjekt "skipan av føroyska marknaðinum". Tær skipanir, sum gjørdu Føroyar til eina eind, eru í stórum og heilum burtur- beindar bæði á umsitingar- liga økinum, vinnuliga øki- num og mentanarliga øki- num. Skilamaðurin og konubrotið eru nú sjáld- som í okkara leiðslu. Loys- unarorðið er nú ikki "ohoy", men innanlands kapping og hóttanir. Tora vit at hugsa tankan, at fleiri av teim loysnunum, sum settar vórðu í verk í níti- árunum, eru týðandi partur av okkara trupulleikum í dag? Tora vit at hugsa tankan, at fleiri skipanir frá nítiárunum eru til stórt ógagn í dag? Tora vit at hugsa tankan, at heldur ikki skipanir frá tíðini fyri 1990 eru gagnligar í dag? Tora vit at hugsa tankan, at tað heldur ikki ber til at finna frægastu skipanir aðra staðni í heimi? Tora vit at hugsa tankan, at vit - vit føroyingar, sum vilja felags framburð - standa einsa- møll við uppgávuni? Fáur borgari veit í dag, hvar hann skal geva sítt íkast, hvussu fegin hann vildi tað. Skal hann keypa ella selja? Skal hann toga ella trýsta? Skal hann byggja ella bróta niður? Skal hann menna ella kvetta á stokkinum? Skal hann tiga ella tala? Um hann ynskir at tala, hvønn talar hann tá við? Um hann heldur seg hava funnið eitt embæti at tala við, hevur hann tá álit á persóninum í embætinum? Týðandi ábendingar eru um, at fleiri fólk í føroysk- um vinnulívi í dag í stóran mun hava mist viljan til "tað føroyska menningar- prosjektið" - helst tí ilt er at síggja nakað slíkt "pro- sjekt". "Commitment" er eitt fremmant orð, sum lýsir veruleikan aftanfyri viljan til felags tøk út í tað óvissa. Tá ið vanligi borg- arin hevur mist viljan til felags tøk, har óvissan er stór, tá er vandi á ferð. Kemur tað so langt. Eisini eru týðandi ábendingar um, at fleiri og fleiri hava ikki álit á almennum skipanum, eins og fleiri og fleiri við- komandi fólk ikki halda tað vera ómakin vert at seta seg í samband við týðandi part av formligu leiðsluni. Føroyar - einar? Hvussu mong innan tele- marknaðin rokna í dag 50.000 fólk sum ein tele- marknað? Hvussu nógv innan elmarknaðin rokna í dag 50.000 fólk sum ein el- marknað? Hvørjar "marknaðir" skulu vit festa okkara eygu á? Skulu vit festa okkara eygu á Føroyar, sum ein marknað? Skulu vit heldur festa okkara eygu á út- lendskar marknaðir og síggja Føroyar, sum felags útgangsstøðið? Og hvat merkir tað í praksis? Hvussu byggja vit brýr millum marknaðir? Hava vit yvirhøvur eina realist- iska fatan av útlendska marknaðinum? Á hvørjum økjum virka Føroyar sum ein marknaður og á hvørj- um økjum virka tær ikki sum ein marknaður? Hvussu nógvar størri eindir eru neyðugar, áðrenn tað ber til at tosa um eitt marknaðarskikkað samfe- lag? Hvør samanseting av smáum og størri virkjum er neyðug, skal tað hava nakra meining at tosa um ein marknað? Og hvat hendir, um vit brúka marknaðar- amboð, har tað ikki gevur meining? Tora vit at spyrja, um trupulleikarnir í aling- ini í løtuni partvíst er eitt úrslit av hesum? Hvørji eyðkenni eru við teimum einstøku virkjun- um inni í einum væl virk- andi altjóða marknaði? Eru hesi eyðkenni eisini eyð- kenni fyri føroysku fyri- tøkurnar, sum vit kenna tær í dag? Mangur tosar um fremm- andan kapital í Føroyum. Men fáur spyr eftir føroysk- um kapitali í útlondum. Hvørji eyðkenni hevur fremmandur kapitalur? Hvørjir eru "útlendsku" keypararnir hjá Vónini? Eru tað ikki m.o. føroying- ar í fremmandum skipum? Kapitalur verður stýrdur og tey, sum stýra, eru partur av eini tjóð. Kapitalurin kenn- ir kanska ikki landamørk, men tey, sum stýra kapi- talinum kenna landamørk. Tora vit at hugsa tankan, at eins neyðugur fremmandur kapitalur er í føroyska sam- felagnum - eins neyðugur er føroyskur kapitalur á al- tjóða leikpallinum? Tora vit at hugsa tankan, at einvegis fremmandur kapitalur til