týsdagur 31. august 1999síða 4

4 Tróndur og Sigmundur í Hvítubók , Í 2. parti í Hvítubók, verður stjórn- målasøga Føroya vidgjørd frá land- námstíð til dagin í dag. Staðfest verð- ur, at Føroyar vóru sjålvstødugar við sógubyrjan, men at Ósemja er um, hvussu stødan skal skiljast sum øldir- nar ganga HOGNI MOHR »Stjornmdålasøga førovinga er serstøk á tann hátt. at semja í høvudsheitunum tykist vera um stjórnamál- asøgu Føroya tær fyrstu øldirnar, meðan ósemjan um, hvussu vit skulu skilja støðuna. verður alsamt stórri, longri fram í tíðina komið verdur« Soleiðis byrjar parturin í Hvítubók um stjórnmála- søgu okkara. Við serligum atliti til stjørnmålafrødina verður søga landsins vidgjørd heilt frá landnámstíð, tå Føroyar vóru sjålvstødugar, og fram til heimastýrisskipanina. Undir Noregs krúnu Stríðið millum høvdingar- nar Sigmund Brestirsson og Trond i Gøtu verdur nevnt sum eitt dømi um, at føroy- ingar hava roynt at seta seg ímóti fremmandum valdi: hesum føri var talan um fer oyingar, ið settu seg uppi- mót royndunum hjá Noreg gs kongi, ið vildi hava oyggj- arnar undir vald sítt. Sum kunnugt fóru For- oyar undir norsku krúnuna tá Magnus Ólavsson ráddi fyri borgum í Noreg (0.u. 1040). Í Hvítubók verður sagt, at hóast Føroyar sum land komu undir Noreg, er tað ivasamt um Føroyar i veruleikanum gjørdust full- komuligur partur av ti norska rikinum. Politisk eind fyri seg Føroyar vóru partur av Nor- eg til 1380 tá stórar broyt- inga fóru fram. Hetta árið runnu norska og danska krúnan saman í eina. og í 1450 varð Bergensáttmálin undirritaður til tess at stað- festa samveldið millum Noreg og Danmørk. Líka fram til 1814. tá danska/norska samveldi skrædnar, og Noreg verður latið Svoríkis kongi, vóru Føroyar partur av Noreg. Kortini verður sagt í Hvítu- bók, at heimildir týða á, at Føroyar alla tíð vórðu við- gjørdar sum serstakt land: ein politisk eind fyri seg. Sum dømi verður nevnt bræv til føroyinga í 1569, har kongur Noregs og Dan- markar, ið tá sat í Keyp- mannahavn, viðurkennir. at Foroya løgmaður og løgting umboðaðu felags mål Før- oya. Amtmaðurin >vara- kongur« Sum kunnugt gjørdust Før- oyar danskt hjåland, og hetta hevði við sær, at løg- ting og løgmansembætid Grind i Vågi Ein lítil grind legði beinini í Vági gjáramorgunin. Skjótt gekst at fáa lívið av fáa og smáu hvalunum, ið vórðu býttir millum drápsfólkið HOGNI MOHR Snimma gjáramorgun; klokkan 10 minuttir í seks, varð boðað frá grind á Vágsfirði. Tað var opni lopransbåturin, Joan, við Egon Jacobsen og Eyðtóri Bech umborð. ið rendi seg beint í eina grind. Finning- armenninir vóru á veg at taka nátaungar, men fáa nú ístaðin feska grind á borði; og tað verður ikki hildið at vera verri... Fáir og smáir Tað sást alt fyri eitt, at talan var ikki um stóra grind, men kortini fóru vágbingar og onnur á fjørdinum fullhug- aði til verka, og skjótt var at reka grindina i innum grót- kastið og vestur á mølina undir kappr6drarney stinum á sunnara armi, har hon varð hildin til. Um hálvgum áttatíðina høvdu teir 17 hvalirnir lagt beinini, og 15 teirra vórðu býttir millum drápsfólkið. V ágbingar siga, at hetta er aðru ferð teir minnast grind á vágsfirði, ið einans er býtt í drápspartar. Eins og vanligt hevur ver- tíðindablaðið S0S'= 77 vórðu avtikin tvey ár seinni, í 1816, og nú vórðu allar avgerðir um føroysk sam- felagsviðurskifti tiknar í Danmørk, og gjøgnum danska amtmansveldid i Føroyum. Tidin fram til 1850 var sambært Hvítubók merkt av, at danir royndu at inn- líma Føroyar í danska ríkið: men hetta eydnaðis ikki til fulnar. Orsøkina siga høv- undarnir vera, at danskar lógir ikki kundu setast í gildi í Føroyum, fyrr enn amtmaðurin hevði verið spurdur. — Amtmadurin kann tiskil sigast at hava hvat ein ser- stakan leiklut i Føroyum, ið eimamest líkist tí hjá einum varakongi ella landshøvd- ingum í bretsku hjálondu- num, verður sagt í Hvítu- bók. Løgtingid endurreist Hin so at siga nýkrýndi Fríðrikkur kongur sjeyndi, segði seg í 1848" vilja sé einaveldinum, og í 1850 komu Føroyar undir ti donsku grundlógina, hóast ið seinastu mongu árini, vórðu hvalirnir beinanvegin 17 hval løgdu beinini í Vági gjáramorgunin. I 1040 komu Føroyar undir norsku krúnuna - áðrenn tað verður hildið, fleiri danskir ríkisdagsmenn atkvøddu ímóti, tí ivi var um tað bar til, tá danskar lógir ongantíð av sær sjálv- um høvdu verið galdandi í Føroyum. Løgtingi, sum danir høvdu avtikið, varð endur- reist í 1852, men tað var sum amtsráð. Fastur limur og formaður á tingið var amtmaðurin. eins og próst- urin hevði fastan sess. Mett verður í Hvítubók. at løg- tingið hevði størri himildir enn hini amtsráðini i riki- num. Sjálvstýrisflokkurin stovnaður Føroyska tjodskaparrørslan ky knaðu i Danmark í 1870 årunum, og hon breiddi seg g seinni til Føroya. Ynski før- oyinga um størri sjålvsav- gerdarrætt í egnum viðu- skiftum, hevði. við sær, at løgtinginum i 1906 stóð í boði at ráða fyri skattainn- tøkunum i Føroy um, og sjålvt sleppa at avgera, hvussu tær skuldu nytast. Uppskotið fall í í løgtingi- num, og ein avleiðing var, sleipaðir út á keiina, har væl liggur fyri at skera upp. Býtt varð í dráðspartar NR. NB310: AQGISE 1999 at sjálvstýrisflokkurin varð stovnssettur í 1909. Sjálv- stýrismenn vóru fyri upp- skotinum, meðan Sam- bandsmenn, ið stovnaðu sín flokk sama árið sum upp- skotið kom, vóru ímóti.. Sambandsflokkurin hevði meiriluta í løgtinginum, so at siga oll árini frå floks- stovning til 1928, men kort- ini mistu amtmaður og próstur føstu sessir sínar á Tingi í 1923. Løgtingid styrkti hesi árini um støðu sína sum umboð føroyinga, verður sagt í Hvítubók. Sambært tí hvítu styrkn- aði umsitingaliga stóða løg- tingsins serliga nógv, tå fyrsta tingnevndin varð vald, og yvirtók umsiting- arligar uppgåvur, ið høvdu ligið hjá amtmanninum áð- ur. — Við hesum er tann grundleggjandi bygnaðurin skipaður, sum heimastý ris- umsitingin seinni varð grundað á, verður sagt. Hver sína kós Eftir krígsárini, og mis- eydnaðu royndirnar at loysa Av sýsluskrivstovuni frættist, at einans 67 skinn at Føroyar vóru sjálvstóðugar frá Danmørk, varð heima- stýrislógin sett í gildi í 1948, og í henni varð stað- fest, at Føroy ar høvdu tj60- SEO søguliga og landafrødiliga serstødu i danska ríkinum. Við hesi lógarfesting verður í Hvít- ubók hildið, at serstøda før- oyinga er vorðin meira eyð- sýnd. eins og hon gjørðist meira eyðsýnd sum árini gingu. Víst verður á, at Før- oyar og Danmark eru farin hver sína leið á nøkrum øk;- um; t.d. verður nevnt, at Føroyar eru sjálv støðugur limur í NAMMCO, eins og at danski limaskapurin í Ev- ropeiska Samveldinum, ikki fatar um Føroyar. Hóast núverandi heima- stýrisskipan verður tulkað ymiskt, verður í Hvítubók sagt, at tað í Føroyum er vanligt at tulka lógina sum eina semju millum Føroyar og Danmørk. — Men, verður sagt; eisini í Føroyum eru ymiskar hugsanir um hetta mál.. savnsmynd vóru at býta, so hvalirnir hava verið smáir.