týsdagur 21. september 1999síða 12

12 tíðindablaðið NR. 178 - 21. SEPTEMBER 1999 Svarta- bók komin Avegisfrágreiðing- in „Fórovar í kalda krígnum“ er nú almanna- kunngjørd NICLAS JOHANNESEN Frågreiding, sum Før- oya Løgting bad um at fáa i 1996 er nú klár. Tad vil siga ein åvegis- frågreiding er tøk, ti nógv skjól eru enn eftir at fáa innlit í. Frágreiðingin er í tveimum — „Hernaðar- mál og politikkur“. sum Jákup Thorsteinsson hevur skrivað, og „Fær- øerne under den kolde krig”, ið Sámal Tróndur Finsson Johansen hevur skrivað. Grópað hevur verið í skjølum bæði í USA og Danmark, ið kunnu siga nakað um hernaðarligu støðu Føroya undir kalda krígnum. Nógvir upplýsingar eru fingnir til vega. Frágreiðingin vísir, at Føroyar, uttan at løg- tingið visti av tí, á mangar hættir hevur verið mitt í einum kald- krigsbrennidepli. Í kjal- arvørrinum á hesum, er í dag greitt, at USA helt nágreiniligt eyga við, hvussu skilið var í For- oyum. Persónslýsingar blivu gjørdar av oHum týð- andi politikarum, vinn- ulivsmonnum og blad- monnum og ødrum før- oyingum, sum vórðu mettir at hava ávirkan á føroysku samfelags- gonguna. Sosialurin fer at vid- gera frågreidingina i komandi blødum. Løgmenn valdu at tiga Svartabék: Fyrrverandi løgmenninir Kristian Djurhuus og Petur Mohr Dam fingu i åvisum ikki kunnaðu restina av landsstýrinum ella løgtingid um undir kalda krignum NICLAS JOHANNESEN „Otolandi fyri Føroyar sum tólkaræðisligt samfelag“. Henda er nidurstødan í svortubók, nú tað kann stað- festast, at føroysku løg- menninir Kristian Djurhuus og Petur Mohr Dam vistu meira enn restin av Foroya Landsstýri og Foroya Log- tingi, um hernaðarliga virk- semi í Føroyum tey tíðar- skeið, teir sótu sum log- menn undir kalda krígnum Tað, sum sambært nid- urstøduni í svortubók er 6- tolandi er, at tveir løgmenn soleidis kundi koma i tvi stødu millum løgtingid og rikismyndugleikarnar við- víkjandi trúskapi og ábyrgd Svartabók staðfestir, at teir sostatt hava víst stórri á- byrgdarkenslu yvir fyri donsku stjórnini enn for- oyska tinginum. Í niður- støduni verður somuleiðis staðfest, at løgmenninir gjørdu hetta, „tí at åbyrgd- arbýtið í heimastýrislógini ger hetta møguligt.” Kavbátasteð á Skálafirði Sipað verður til tvey ftøkilig mál. I 1956 var Skålafjørdurin oyramerktur sum „emer- gency advanced submarine staging base“ av donskum myndugleikum og harvið var Føroya størsti fjørður latin NATO til fría nýtslu í krígstíð. Danmark, ið sambært heimastýrislógina = umsat bæði uttanríkismál og hern- aðarmál fyri Føroyar, gav loyvið. Aðrenn endalig av- gerð var tikin, kunnaði rík- isumbodsmadurin, í persón- ligari samrødu, Kristian Djurhuus, ið varð valdur løgmaður fyri sambands- flokkin í 1951, um hesi við- urskifti. „Løgmaður tók undir við hesi avgerð uttan at boða hinum landsstýris- monnunum frá. Framman- undan høvdu danir gjørt greitt, at málið sjálvsagt var loyniligt.” „Uvidende...“ I 1960 hevði rikisumbods- maðurin eina samrødu við løgmann, ið nú var Petur Mohr Dam um, at umhugs- að varð at byggja eina radi- ostød í Føroyum, sum skuldi nýtast av flotamegini hjá NATO í Atlantshavi. „Løgmaður var ikki sinn- aður at kunna landsstýris- menninar um málið. Varð málið formliga lagt fyri Landsstýrið, fór Dam ikki bert at lata vera við at taka undir við tí, hann fór bein- leiðis at mótmæla tí. Ríkis- umboðsmaðurin skilti av samrøduni við løgmannin, at Dam var sinnaður til, fyrr ella seinri, at mótmæla hernaðarligu utbyggingini í Føroyum.” Tíðliga í 1961 fekk PM. Dam at vita frá ríkisum- boðsmanninum, at amerik- anska sendistovan í Keyp- mannahavn vildi hava góð- kenning fyri, at „en national amerikansk Forward Scatt- er station“ kundi fáa innivist í Føroyum. Um hetta sigur svartabók: „Løgmaður vísti á, at prinsiptelt var stóða hansara hesum viðvíkjandi tann sama sum tann, hann fyrr hevði greitt ríkisumboðs- manninum frá. Men, skuldi tilik amerikonsk stød byggj- ast i Føroyum var betur, um hon fekk innivist i Sornfelli, ti tå kundi hon skiljast sum ein víðkan av virkseminum har, enn um hon vadr bygd á øðrum staði í landinum (Vágar vóru ein møguleiki). Petur Mohr Dam (javnf, var løgmaður frá 1958-62 og frá 1966-68 Frágreiðing ríkisumboðs- mansins um hetta tl donsku myndugleikarnar endar við orðunum: „Lagmanden be- tragter sig som uvidende om stationen'.“ Heimastýris- lógin atvoldin Hóast føroyskir løgmenn sostatt vórðu kunnaðir í á- vísum førum um hernaðar- ligu ætlaninar í Føroyum, so vísir frágreiðingin eisini, hvørjari = truplari støðu ymsu, føroysku løgmenni- nir vóru í. Uttanrikis- og hernaðarmál vóru ikki for- oyskt åbyrgdarøki. Hetta staðfesti(r) heimastýrislóg- in. Svartabók vísir eisini til eitt nú til danska forsætis- ráðharran Hilmar Bauns- gaard, sum í 1971 staðfesti fórum innlit í hernaðarlig viðurskifti og útbyggingar í Fóroyum, sum teir síðani játtaðu fyri, men Kristian Djurhuus (samb.fl) var løgmaður frå 1950-58 og 1968-70 av fólkatingsins rødarapalli, at, forsvar (er) et rigsan- liggende og falder for så vidt uden for det færøske hjemmestyres selvstændige kompetance.” Sami Baunsgaard segði undir sama orðaskifti, at ønsker de ansvarlige myndigheder på Færøerne nogen ændring i hjemme- styreloven, kan de rette an- modning om det til Dan- mark, og en sådan anmodn- ing vil aldrig blive afvist...“ Tann góði viljin frá danskari síðu, at taka „.vidt- gaende hensyn til færøske synspunkter.” loysir sam- bært svørtub6k ikki upp fyri ti „parlamentariska“ trupul- leika, sum kann taka seg um (og sum hevur tikið seg upp) í innanhýsispolitiskum viðurskiftum í Føroyum. „Skjólini, sum eru við- gjørd í hesi frågreiding, vísa, at í nøkrum fórum hava danskir ríkismyndug- leikar givið løgmonnum innlit í hernaðarlig viður- skifti og útbyggingar í hes- um sambandi í Føroyum. Løgmenninir hava játtað fyri hesum ætlanum, og teir hava á henda hátt sýnt stórri ábyrgdarkenslu yvir fyri donsku stjórnini enn før- oyska tinginum, tí at á- byrgdarbýtið í heimastýris- lógini ger hetta møguligt”, er nidurstødan hjá Jákupi Thorsteinssyni, ið hevur skrivað ávegis frágreiðing- ina Føroyar í kalda kríg- num“. Nýtt flakavirki letur upp í Sørvågi OLAvur Í Beit Nytt felag undir stovnan hevur gjørt fyribilssåttmåla vid Pf. Vesturvon, sum eig- ur »Blåa« bygningin å bryggjuni í Sørvågi, um leigu av bygninginum til flakavirki. Fyrr í vikuni komu maskinurnar, sum nú verða settar uppá pláss Bygningurin er í sera góð- um standi, nú Pf. Vesturvón hevur umvælt hann fyri ein- ar 4-5 mió. kr., og tá ið maskirnurnar aller eru komnar, skal Heilsifrødiliga Starsstovan endaliga góð- kenna bygningin til enda- málið. Tað gekst illa at fáa nakað at vita nærri um, nær ætlanin er at fara undir framleiðsluna frá teimum, sum eru við at stovna nýggja felagið, men sam- bært stjóranum í Pf. Vestur- vón, er ein fyribilssáttmáli gjørdur millum nýggja fel- agið undir stovnan og Pf. Vesturvón um leigu av bygninginum. Skjótt til arbeiðis Olavur Petersen, stjóri í Pf. Vesturvón sigur, at nú er leigusáttmálin til nærlestur og hann metir, at endaligi sáttmálin verður undirskriv- aður nakað skjótt. Tveir av stovnarunum av nýggja felagnum sum skal leiga >Bláa< bygningin til flakavirki, eru sølufelagid Farex í Tórshavn og felagið, sum eigur ísfiskatrolaran > Vesturvarða< í Sørvågi. Hvussu sterkt hetta nýggja felag verður, hevur ikki eydnast at fingið nakað at vita um, og heldur ikki, hvussu nógv fólk kunnu fáa arbeiði á nýggja virkinum, tá ið tað letur upp.