mikudagur 22. september 1999síða 10

10 tíðindablaðið NR. 179 - 22. SEPTEMBER 1999 Landsfundur Javnaðarfloksins: Hvitabok ikki nøktandi Partur av okkara kanningum hava vist, at til ber at gera sáttmála millum landsstýrið og donsku stjórnina, samtykkja hann á løgtingi og á folkatingi og fráboða hann í røttu altjóðafelagsskapum, og tá vilja løg- tingsins suverenu heimildir, suverena stødan hjá lógtingslógum og heim- ildin til munandi meiri møguleikar í altjóðasamfelagum hava eins gott stødi og statsligan rætt, sum um tað stóð í grundlógini. Hesin møguleiki fær als onga umrødu í Hvítubók, segði Jóannes Eidesgaard m. a. í for- mansfrágreiðingini á Landsfundinum í Skopun: Fil tess at geva tingbólki- num neyðugu tíðina til at lesa og kjakast um Hvítu bók, bókina um Búskapin, bókina um Fyrisitingina og oll vidløgdu skjølini tóku Vit ta avgerð saman við sambandsflokkinum ikki at É viðmerkingar til inni haldið, fyrr enn vit vóru til reiðar. Eisini hevur flokkur bíðið sakkøn fólk um at t 3 gjøgnum og erkingar til flokk skaparfrøding rsáhugaði Sostatt er hetta fyrsta høvid avnaðarflokki- um til at gera viðmerking F g vil I Koma við nøkr- høvudsvidmerkingum, ti v drúgvt at taka no hevur sett oll . sum hava arið, og lands evur fyriskrivað 3, sum tey skulu skriva um. Arbeiðssetning klárt politiskur, o vit tad best longu å ta 9 í permuni, sum mest av oll um minnir um ettt sølu framtak fyri føroyskum fullveldi. Um ettt javnaðar landsstýri setti ein bólk at skriva um demokratiska sostalismu, ella eitt borgar- ligt landsstýri ein annan bólk um liberalan politikk, so tvist eg ikki í, at við snildari formulering av arbeiðssetningi heyði ein fingið tað, ein ynskti. Um vit taka Hvítubók sum eina heild, so er áhuga- verdur lesnaður at finna, treyðugt so. Bókin er býtt upp í 10 partar, og nógvir áhugaverðir partar eru um t. d. hugtakið fullveldi, smá- tjóðir, um íslendsku full- veldistilgongdina, søguligi parturin um Føroyar og ikki pH KI #% så +! +56 p84 1 4% x, 5 * pr rr ALL AKA 00 4 pe + 270 668000 0ATV, A pære ES …— C3 at gloyma altjóðarættin. Men tað er rættiliga tva- samt, hvussu relevant hetta er fyri tað kjak, sum vit skulu hava, og fyrst og fremst, hvussu relevant hetta er fyri stødutakanina hjá tí einstaka føroyingi num. Hvat skal hann byggja sína avgerð á? Stóra fyrimyndin fyri loysingarfólk hevur altíð verið Ísland. Og nógv verð- ur gjørt burturúr teirra loys- ingartilgongd, men ikki verður gjørt so nógv burt urúr at lýsa teir ómetaligu stóru munirnir, sum vóru í Íslandi anno 1918 og í Føroyum anno 1999. Konur søgumaður greiddi frå í eini løgtingsnevnd, at danski leikluturin i Føroyum hevur altid vend munandi sterkari enn i Islandi.Her er eisini vert at minna å åhugaverda grein i FF-blaðnum, har fíggjarliga bindingin mill um Ísland og Danmark og millum Føroyar og Dan mark verður samanborin. Men fyrst og fremst var íslendska loy singartilgongd- in ein folkarørsla, har stórt sæð alt fólkið stóð aftanfyri. Og tað er tað so sanniliga ikki Føroyskur politikkur má fyrst og fremst hava stødi i føroyska veruleikanum, samfelagsliga og mentunn- arliga, eins og i ti politiska veruleikanum. Føroyskir politikkarar skulu loysa eina føroyska uppgåvu. Hjå íslendingum var tað i virð- ing fyri fólksins vilja og fyri fólkaræðinum, meðan vit í Føroyum síggja beint tað mótsatta. I júst hesum sambandi kundi eg hugsa mær at tikið í hesa propagandaherferð- ina, sum landsstýrið við almennum pengum ferðast pe ' re + så landið runt vid. Hetta er fyrstu ferð í okkara polit- isku søgu, at landsstýrið fíggjar og vælsignar einari politiska propagandu hjá sær sjálvum. Var tað ein saklig kunning, so kundi embætisfólkið farið runt landið, men her er talan um reindyrkaða politiska ind- oktrinering. Var styril í politiska vonginum í lands- stýrinum, so kundu teir bjóða andstøduni eins góðar treytir fyri kunning av Hvít- ubók, soleiðis sum vit lesa og skilja hana. Tað hevur man mangan gjørt í Dan- mark í samband við ES- mál. Kann tað hugsast, at landsstýrið seinni eisini fer land og ríkið runt fyri at kunna um ætlanina um eima folkatrygging, áðrenn málið verur lagt fyri tingið I partinum „Millum heimastýri og fullveldi“ verður sagt, at tað, ið hevur sett fullveldisverkætlanina í gongd er eitt ynski um grundleggjandi broytingar í stjórnarstøðu Føroya. Víst verður á trý viðurskiftu: 1.Tad er tórvur á at fáa sligið fast, at heimildirnar hjá teimum føroysku mynd- ugleikuinum ikki stava frá umboði (delegatión), sum donsku myndugleikarnir hava givið, og sum kann takast aftur uttan føroyskt samtykki. 2. Tað er tørvur á at fáa staðferst, at lógtingslógir eru á sama rættarstigi sum fólkatingslógir og ikki kunnu verða trokaðar til viks av fólkatingslógum. 3. Tad er tørvur á, at Før- oyar kunnu fåa vidari heim- ildir at samrådast og gera såttmålar vid onnur riki enn tær núverandi, sum í grundregluni verða givnar eftir umbøn í hvørjum føri. Joannes Eidesgaard, formadur Javnadarfloksins Fyrst er at siga, at Føroya Javnaðarflokkur er samdur í, at hesar her nevndu tríggjar fortreytir taka vit fult og heilt undir við, sum eisni okkara uppskot til eina sjálvstýrislóg týðiliga vísir. Men samstundir eru vit eisini púra sannførdir úm, at allar hesar tríggjar fortreyt- irnar kunnu røkkast uttan fullveldi. Tí eigur Hvítabók heldur at finna aðra grund- geving fyri fullveldisverk- ætlanini enn hesa. Javn- aðarflokkurin hevur eftir- kannað møguleikarnir fyri øllum trimum forteytunum, nevndar eru. Urslitid er, hóast hesar kanningar ikki eru endaliga lidnar, at : 1. Løgtingid kann fáa suver- anar heimildir sum lóggev- andi ting í øllum yvirtikn- um málum, og at henda heimild ikki kann takast aftur. 2. Legtingslógir verða suve- renar og kunnu ikki víkja fyri øðrum lógum á yvir- tiknum målsøkjum. 3. Føroyskir myndugleikar kunnu fáa munandi rúmari ræsir til at gera sáttmálar við onnur lond, sum bert vit hava ábyrgdina av. Tá tað snýr seg um at geva til kennar, hvat Hvítabók heldur um aðrar møguleikar enn fullveldi, so má sigast, at soðið er rættiliga tunt. Men hin vegin verða vit partvís noydd at skilja em- bætistolkini, tí tey hava fingið eina bundna upp- gávu, og tað er sum best at siga søguna um fullveldið. Men har frá til bert at gera fullveldi til æviga sann- leikan er langt lop eisini burtúr ti fakliga umhvørv- inum, teir annars åtti at verið kjølfestir í. T.d. verður sagt: „Tá ið havt verður í huga, at manngongdirnar fyri grundlógarbroyting setur so stór króv, at danir ikki tykj- ast sinnaðir at gera broyt- ingar, ið annars verða mettar ynskjandi av inn- lendis donskum ávum, tykist møguleikin at víðka heima- stýrið við grundlógar- broyting veruleikafjarur, og verður tí ikki gjórt meira burtur úr honum,.“ Hetta vóru orðini, hóast lands- stýrismaðurin ferð eftir ferð hevur sagt, at allir møgu- leikar skulu kannast. So er bert eftir at spyrja, hvar kanningin er? Henda dagin bar útvarpið tey tíðindi av Christiansborg, at danskir politikkarar søgdu, at um ein grundlógarbroyting var ein treyt, so mátti man gera seg til at fremja broyt- ingina. Hvat sigur Hvíta- bók, tá danskir politikkarar geva slík sjónarmið til kennar? Grundlógarbroyt- ingin verður nú í seinasta enda ein politiskur spurn- ingur, og heilt at siga, at hon ongantíð aftur verður broytt, er at fara upp á akk- ord við fakligar førleikar. Tá hevði verið erligari at sagt, at hetta gera vit ikki meira við, tí vit eru bidnir um at gera nakað heilt ann- að, nevnilga rudda slóð fyri Aksel Skoubo og Eyðolv Dimon á landsfundinum í Skopun leygardagin fullveldinum. Partur av okkara kanning- um hava víst, at til ber at gera sáttmála millum lands- stýrið og donsku stjórnina, samtykkja hann á løgtingi og á fólkatingi og fráboða hann í réttu altjóðafelags- skapum, og tå vilja løg- tingsins suverenu heimildir, suverena stødan hjå løg- tingslógum og heimildin til munandi meiri møguleikar í altjóðasamfelagum hava eins gott stødi og statsligan rætt, sum um tað stóð í grundlógini. Hesin møgu- leiki fær als onga umrødu í Hvítubók. Sagt skal vera, at part- urin, sum snýr seg um frælsar felagsskapir er á- hugaverdur. Vónadi fer kjakið komandi dagarnar at geva fleiri ábendingar um, hvørjir møguleikar liggja her. Ahugaverdi parturin um smátjóðir, sum hava fingið fullveldi, hevur sjálvandi tað endamál at vísa okkum á, at tá tey klára tað, ja, hví skulu vit so ikki eisini. Men lítið og einki verður sagt um, hvussu hesi fullveldi annars eru, t.d. hvussu tey vildi ligið í mun til norður- lendsku vælferðaskipanina. Einki verður heldur sagt um, hver stóða var galdandi áðrenn fullveldi, Enn minni verður víst til, og tað er í veruleikanum rættiliga undrunnarvert, til ta ráð- stevnu, sum var í Føroyum um smátjóðir. A råstevnuni varð m.a. lagdur fram ein samandrátt- ur av kanniing hjá Arm- strong og Read: „Com- paring the Economic Perf- ormance of Dependant Territories & Sovereign States.“ Hvussu gongst tað smátjóðum (fullveldum) búskaparliga í mun til hjá atlondum og økjum við heimastýri ella rættuliga vidfevndum sjálvræði? Ein sera áhugaverd kanning, sum í høpinum hjá Hvítu- bók verður tagd burtur sum mansmorð. Armstrong og Read nýta BTU pr. capita sum mát fyri búskaprligu