týsdagur 5. oktober 1999síða 10

10 tíðindablaðið NR. 188 - 5. OKTOBER 1999 Viðmerking: Samdir buskaparfrødingar 1 Í ordaskiftinum, sum tikið g upp, eftir at Hvít abók bleiv almannakunn gjørd, hevur verið nógv gjørt burturúr at draga fram semju lum búskapar rødingarnar, 10 hava lut ukid í buskaparpartinum av Hvitubok. Frødingarnir eru tó ikki ósamdir um oll við Breið faklig semja er eisini um nøkur eftir nógv enn tær osemjur ursK1fti viður mínum longur 1, sum FOKKUI víst verður htiska tjakinum Greiningarháttur hjá buskaparnevndini Høvudsspur ar sum SÉ D JUSKAaDU *e H } Dusk ð og IKISVE - i IK: . H SSL od FØroV støðu Foroya hvorki tiv árin. Ein sså Var um. 1 hVØønn mur 1 Í i UL VIIQU geva føroying pening í framtidini, 3 um einki verður gjørt ið verðand CIOLGI A NAG r heimastyris [ um Føroyar bliva danskt amt aftur, ella um fullveldi gerst veruleiki. Við øðrum orðum: ríkisveiting- arnar kunnu minkað, sjálvt ongar broytingar verða gjørdar í heimastýrisskipan- SKIPAN Við hesum sjónarmiði sum útgangsstoøði fyri ar- CIOK mjá nevndini, var teir báðir grund- rnir omanfyri ngdir sam 3. trimum framskrivingar- myndlum, sum við stødi í búskapargongdini seinastu árini kunnu tæna sum am- boð hjá føroyingum til at gera sær eina hóming av, hvørji krøv eiga at vera sett til búskaparpolitikkin kom- andi árini 4. lýsing av neyðugum bú- skaparpolitiskum skipanum og styringsambodum, sum kunnu tryggja langtíðará hugamál føroyinga Búskaparásteðin og økonometriskir myndlar Viðv. 1: Her er helst talan um veikasta partin í búskap arålitinum, tá ið hugsað verur um at geva lesarum ildgott og itøkiligt grund arlag fyri meting av fram tíðargongd. Lýstir sam langir eru grundaðir á van liga viðurkenda búskapará stødi, men pláss var eisini fyri minni alment viður kendari åstødi. Fakliga stødid lækkaði eftir mínum tykki í onkrum føri niðurum tað forsvarliga, t.d. tá ið tað samband við stuttskygds- greiningarnar eydnaðist at endur-uppfinna fysiokrat isku buskaparåstødina; ein læra, sum saman við merkantilismuni - í búskap arfrødini nú i nærum 200 ár hevur havt somu stødu, sum læran um at jørin er fløt, hevur f nåttåruvisindini. I besta lagi kann hesin partur - við greidligari stað festing av hvørjar fortreyt irnar eru - siga nakað um, hvønn veg framleiðsla. løn ir, prísir, gjaldsjavni og adr ar støddir vilja førka seg í framtíðini, um ríkisveiting- arnar minka, og lítið um, hvussu stórar broytingar tal- an verður um Stór ósemja hevur verið í buskaparnevndini um ymsu vinklarnar, sum her eru lagdir fram. Hóast hetta, so eru øll hesi teoretisku sjón armið sloppin við í álitið. Ein grundin til hettar er, sum onkur longu hevur nevnt tað í fjølmiðlunum, at buskaparfrødingar vanliga eru hampafólk, ið vilja lata ymisk sjónarmið koma fram at. Ein onnur grund til, at teoretiski/økonometriski rturin eftir mínum tykki xleiv í so gruggutur er, at stundir ikki vóru til at finna fram til greiðari semjur. Hagfrødiliga lýsingin av føroyska buskapinum Viðv. 2: Her er talan um sterkari part í búskaparálit inum. Væl kann vera, at bú skaparfrøding sær í stórt frælsi til at profet fortíðir LYS 3 } yt y r | o nagtøium sevu KKI slík elsi. Her er spurt leið 7% minni til nýtslu og íløgur enn teir hava fram- leitt. Hetta er eindømi i nýggjari buskaparsøgu Før- oya, ti øll årini millum 1962 og 1989 hava føroyingar brúkt millum 12% og 15% meira enn teir hava fram leitt. Her er talan um ógvu liga stórt skift í grundleggj- andi javnvágini í føroyska búskapinum. Onkur buskaparfrødingur tekur hetta sum tekin um, at búskapurin longu so at siga hevur lagað seg til at klára seg uttan ríkisveiting- arnar, meðan aðrir siga, at hetta bert partvíst er gald andi. Allir eru tó samdir um, at her er talan um týðandi skift í mun til tíðarskeiðið áðrenn 90-ini. Stórt yvirskot á gjalds javnanum, í almennu kass unum, strukturbroytingar innan tað almenna og í vinnulívinum, nógv mink aða uttanlandsskuldin o.s.fr fáa eisini limirnar í búskap arnevndini at semjast um, at føroyski búskapurin i dag skuldi vend munandi betri fyri til at staðið i móti skað iligum árinum av møgulig- ari minking av ríkisvei tingini í mun til støðuna í 60-, 70- og 80-unum. Hetta tó treytað av. at skynsamur buskaparpolitikkur verður førdur Hvussu sterkur buskapur okkara er til at „klára“ eina minking av ríkisveitingu- num eru buskaparfrødingar tó ikki á einum máli um Hettar er ikki logið, tí vissa er ikki um, nær, hvussu nógv, og hvussu skjótt ein minking kemur at verða framd. Hinvegin er ein onnur týdningarmikil semja í bú- skaparnevndini um, at sterka figgjarliga stødan - serliga hjå almenna sektor- inum - er ein hóttan móti búskapinum, sjálvt um rík- isveitingarnar ikki minka. Hugsað verður her um met- stóra gjaldførid innan al- menna sektorin, sum tykið hevur seg upp við yvirskot- unum seinastu 5 árini. Vandi er fyri, at stórt trýst verður lagt á politikkara okkara til fremja skattalætt- ar og útreiðsluhækkingar nú gjaldføri er ríkiligt, soleiðis at ferðin á búskapinum gerst væl størri enn gott er. Við hesum er stórur vandi fyri, at búskapurin aftur verður ógvuliga bundin av ríkisvei tingunum Framskrivingar av búskapargongd Viðv. 3: Buskaparfrøding urin kann ikki siga nakað við vissu um framtíðina Nærlagdi buskaparfrøding urin roynir tí altíð greitt at lýsa tær fortreytir, hann | hevur lagt sum grundarlag yri metingar sínar. Í roynd her er ikki talan um tann, virkisleiðslur og hús í samband við langtíðarav- gerðir, eitt nú tá ið fløgur í vinnutól og bygningar skulu gerast. Fortreytir verða sett- ar upp í samband við fram- tíðar rentustødi, prisgongd v.m., og síðan verður roynt at hyggja eftir, um útlit er fyri, at endarnir røkka sam- an. Talan kann vera um svartskygdar fortreytir ella øvugt, men oftast verða atlit tikin til, hvor søguliga gongdin viðvíkjandi for- treytunum hevur verið. I búskaparálitinum eru 3 framskrivingarmyndlar nýttir. Endamálið hevur ver- ið at geva føroyingum am- boð til at gera sær metingar av gongdini í nøkrum av teimum grundleggjandi bú- skaparstøddunum komandi árini. Talan er um amboð, sum kunnu brúkast hvort sær - ella saman í eini roynd at gera sær eina meiri full- figgjada heildarmynd. Talan er um ein a) gjaldsjavna- myndil, b) ein vakstrar- myndil og Cc) ein støduginntøkumyndil. Gjaldsjavnamyndilin vísir, hvør gongdin verður å gjaldsjavnanum komandi årini, mett ut frå verandi yvirskoti upp á gott Í mia kr, tå 10 støda er tikin til fortreyt viðvíkjandi útflutn- ingsvøkstri, innflutnings vøkstri, rentu av ogn ella skuld uttanfyri Føroyar og stødd og áramál fyri mink- ing av ríkisveitingunum. Limirnir i búskapar- nevndini eru ikki samdir um, hvussu stórum útflutn- ings- og innflutningsvøkstri roknast skal vid framyvir. Ei heldur kunnu teir siga nakað um ríkisveitingarnar og altjóðarentuna. Hinvegin eru teir samdir um, at inn- flutningsvøksturin er ein styringsparametur i figgjar- politikkinum, og vid yms- um fortreytum vidvikjandi utflutningsvøkstri, rikisveit- ingum og rentu kunnu teir nakað um, hvussu fíggjarpolitikkurin eigur at ávirka innflutningsvøkstur- in, fyri at búskapurin upp á langt sigt ikki skal kollsigla. Ut frá einum risiko-sjón- arhornið er helst rætt at føra ein búskaparpolitikk, har fortreytir, sum ikki kunnu ávirkast við búskaparpoli- tikkinum, verða ásettar „pessimistiskt“; tvs., at før- oyingar eiga at føra ein bú- skaparpolitikk, har roknað verður við lutfallsligari skjótari niðurtrapping av blokkinum, lágari rentu av nettouttanlandaogn (ella høgari rentu av uttanlanda skuld), og lágum útflutn ingsvøkstri. Semja er her um, at neyð ugt er stýra soleiðis, at inn flutningurin ikki veksur skjótari enn útflutningurin siga Vakstrarmyndilin vísir. hvussu tað almenna fær meiri inntøkur, so hvort BTT I (framleiðslan) veksur Jonhard Eliasen, búskaparfróðingur og limur í Buskaparnevndini Fortreytir her eru a) BTU- vøkstur, b) skattatrýst máta sum almennar inntøkur i % av BTU (ríkisveitingar ikki íroknað) og c) partur av meirinntókum hjá tí al- menna, sum kann fíggja minking um ríkisveitingini. Myndilin vísir, at um eingin = buskaparvøkstur verur komandi árini, so fær tað almenna við óbroyttum skattatrýstið ikki fleiri inn- tøkur, og kann minkandi ríkisveiting ikki fíggjast við meirinntøkum hjá lands- kassa og kommunum. Hetta er sjálvsagt. Inntókurnar hjá tí al- menna í mun til BTU vóru í 1998 umleið 43%. Við hesum skattatrýsti vísir myndilin, at um miðal- vøkstur í BTU komandi ár- ini verður 2%, so vil hetta hava við sær, at inntøkurnar til tad almenna vaksa. Um helvt av hesum vøkstri verður „oyramerktur“ til minking av blokkinum, so vísir roknistykkið, at 25 ár ganga, áðrenn blokkurin er minkaður niður í einki. Tað, at 1/2 av meirinntøkunum verður nýttur til niðurtrapp- ing av blokkinum, svarar til, at ein upphædd svarandi til 1/5 av samlaða búskapar- vøkstrinum verður nýttur til minkingina. Buskaparnevndin er samd um, at um slik fortreyt viðvíkjandi búskaparvokstri upp á 2% gerst galdandi í veruleikanum, so merkir hetta, at tað almenna fyri at fíggja minking av blokki num, ikki hévur fyri neyðini at spara beinleiðis. Krav er hinvegin um, at tað almenna fremur lutfallsliga sparing, tvs., at almennar útreiðslur vaksa seinni, enn allur bú skapurin. Hetta vil hava við sær, sum frá líður, at al menni sektorurin gerst lut falsliga minni í mun tl samlaða búskapin realistiskt at hugsa sær, Mynd: Jens Kristian Vang skiftistíð upp á 25 ár, hvorki við ella fullveldi. Hetta hev- ur búskaparneyndin sum so ikki nakrað støðu til, tí her veldst millum annað um, hvorji úrslit spyrjast burt- urúr komandi samráðingum millum danskar og føroysk- ar myndugleikar. Førast kann tó fram, at tað al- menna, sum er, hevur um- leið 800-900 mió kr í yvir- skotið. Um vit roknað 500 mió kr sum langtíðaryvir- skot hjá tí almenna, vísir vakstramyndilin okkum, at hendan upphædd kann nýt- ast til at stytta um skiftis- tíðina niður í eini 15 ár. Limirnir í búskapar- nevndini eru ikki á einum máli um, hvørt fortreytin um miðal buskaparvøkstur upp á 2% er røtt at rokna við. Onkur metir, at hann framyvir eigur at setast til 1%, onkur til 3% ella hægri. Fyri ætlanina við myndli- num og heildina í búskap- arálitinum er hetta tó ikki so avgerandi, tí endamálið fyrst og fremst hevur verið at evna til eitt amboð, sum fólk, ið hava áhuga fyri tí, sjálvi kunnu gera metingar um framtíðar búskapar- vøkstur og tað rúm, sum slíkur møguliga kann bera í sær fyri minking av ríkis- veitingunum. Sjálvur meti eg ein miðal buskaparvøkstur upp á 2% verða eitt hóskandi boð, tá ið hugsað verur um søgu igu og verandi gongd: bæði hjá Føroyum og øðrum ondum. Hesi tøl eru lýst í talvuni niðanfyri. Ahuga vert verður eisini at síggja, ivat útlendskir serfrødingar (sonevndi Caragata-bólkur- in), sum nå kanna menning- armøguleikarnar hjå før oyska vinnulivinum, fara at siga um hesi vidurskifti Iridji myndilin, Stødu- ginntøku-myndilin, er eitt amboð, ið gevur møguleika 4 tyr at gera metingar um ndar a næstu stou