leygardagur 9. oktober 1999síða 25

+ De himmiríkið. Navnarnir hjá bróðrunum vóru undir napole- onskríggjunum teir argastu figgindar, og tað var Bliicher, sum saman vid Wellington vann endaligan sigur á Napoleon við Waterloo. Í søguni verður kortini gjørt vart við, at bróðurnir ikki sita illa um sátt, men bara eru heilt ólíkir. At kalla oll „Ulvetid“ er pall- sett heima hjá Adriensen sakfør- ara í einum klaustrofobiskum helvitis forgarði, har tænastu- gentur, eingilskir hermenn, brennivín, sakførarar og flog- ålop fremja ein villan deyða- dans. Tað einasta hampiliga menniskjað í søguni er ein sjúkrasystir, og hon er tablett- narkomanur. Dámurin er skemti ligur, men svartskygdur. Søgan er øll sum hon er ein langur misantropiskur deyðadráttur. Í „Det vingede mørke" fara systkini Antonia og Lítlibeiggi eitt kvøldi við voru til eini hús norðanfyri býin. Myrkrið, sum bara verður upplýst av eini fjós- lykt. skapar saman við ímynd ingarevnunum hjá børnunum ein íbygdan heim. Avegis kaga tey inn ígjógnum ein glugga hjá Bakka-Elsu: „Hun er enke, det er nok derfor hun er så trist Måske går hendes mand igen. Måske har hun selv slået ham ihjel!” Ferð er á hugflognum. og í hesum líkist søgan bæði „Moder Syvstjerne” og „Tárnet ved Verdens Ende“. Seymikonan Tongl-Anna úr „Stormnatten“ kemur eisini fyri. Styrkin í søguni er tann fullkomna innlivingin í hugaheimin hjá barninum. Heimsins undirgangur Fann endurminningardámur, sum merkist í „Det vingede mørke”, er enn týðuligari í WILLIAM HEINESEN „Himlen smiler“. Sagt verður frá Bukkhellu, „et dragende og apokalyptisk sted, en verdens ende og begyndelse“, har nakrir dreingir finna bókina ,, Verdens Undergang“ eftir Camille Flammarion, sum er fuld af sære og foruroligende billeder af nøgne damer, kometer, rædselsslagne ansigter, luftskibe, fremtidsbyer, Paven i Rom, engle, djævle og marsboere, ja døden selv i gyselig majestæt, knok- kelmanden med sin le, stående på toppen af en skyomvunden klode”. Ta0, sum åvirkar fråsøgu- mannin Marselius mest, eru orðini: „Thi verden kan ingen ende have og ejheller nogen begyndelse“. Heimsfatanin hjá dronginum bóltar rút, og hann endurtekur setningin sum eitt mantra. Marselius ognar sær bókina fyri eina fløsku av lampuspritti, sum í sínum lagi verður seld Spritt-Jóhanni, sum dettur oman gjøgnum ein lemm og brýtur hálsin. Bókin fær skyldina og verður blakað á sjogv, men Marselius hevur lisið hana, og søgan endar: „Den brændte mig endnu i sjælen, sødt og farligt, et stille tærende bål af gru og hunger og uigendrivelig dyb forelskelse”. Sum ikki einaferð i skaldskapinum verða nýggjar royndir lýstar við blandaðum kenslum. Atdráttur og mótboð takast í sálini. Tå ið Marselius hevur keypt bókina fyri spritt, er hann greið ur yvir, at her er ikki rætt at borðið, men í mun til at ., Ver- dens Undergang var nu min“ fánar alt fyrivarni. I veruleikan um eru undirgangirnir tvinnir: annar er tann hjá Spritt-Jóhanni. og hin er heimsmyndin hjá Mar seliusi. Orðini, at heimurin hvorki hevur enda ella byrjan, syngja inni í dronginum, og kenslan av at vera ávegis ímóti avdýpinum veitir honum „en hujende fornemmelse ligesom nár man kælker ned ad en stejl bakke og ikke aner hvor man ender”. Skreiðitúrar verða eisir brúktir sum kollveltandi meta- forar í bæði „Moder Syvstjerne og „Tárnet ved Verdens Ende“ Í helheimi Tittulsøgan er sum ein målningur gjørdur við poetiskum orðum og myndum. Marselius dugir væl at tekna og roynir at avmynda ta vøkru gentuna Agathu. Men tað vil ikki lukkast, og misnøgdur gevst hann å hondum. Agatha gert sjúk, og nú hann ikki hevur hana fyri sær, veit Marselius akkurát, hvussu hon skal málast. Tá ið Agatha aftur megnar at stíga fram, hevur hon fingið tering: „Hun lignede på en skrækkelig måde sig selv på Marselius' mislykkede billede.” Her tykist at vera ein feril av „The Picture of Dorian Gray“ hjá Oscar Wilde, har málning urin av Dorian eldist og speglar hansara óleynað, meðan hann sjálvur varðveitir ungdóm og vakurleika Agatha fer við pápanum av landinum fyri at vinna sær heilsubót. og Marselius teskar fyri seg sjálvan. at hann elskar hana. Kenslurnar eru sum í end- anum á tí undanfarnu søguni ein blandingur av „smerte og fryd” Kynsbuning og sannkennan av kærleikanum fylgjast. Tann næsta søgan er ein garvill og absurd vitjan á heimsvaritéini Tartaros, har alskyns modernaði fyribrigdi verða sýnd fram. Tey flestu av teimum eru so ræðulig. at fråsøgumadurin ikki vil síggja tey. men hann sleppur íkki undan. Við lið hevur hann eftir túri André Gide, Auguste Comte, Albert Einstein. og høvudskenslan mótvegis tí sum fer fram er tann gamla blandaða av lysti og sárseyka. Í høvudsheitum er ta 20. øld, sum er å skrånni, men vid trædrum aftur til grikska mytologi og annars djupt inn i okkum sjålvi Orðini hjá Nietzsche. at starir tú nóg leingi niður í avgrundina, so starir hon inn í teg, eru ikki heilt burturvið her. I tekstaúrvalinum „Grylen og andre noveller“ fortelur William Heinesen, at Tartaros” hevur eina prosayrking hjå Otto Gel- sted sum fyrimynd (Bøn til den moderne mentalitet 1925), og at ætlanin m.a. er at gera gjøldur við hálvsodnaðari vitan, sum yrkjarar og intellektuell lána frá tí torskildu atomfysikkini. Í hesum kritikki er William fyri sína tíð, tí júst í hesum árum verður gjørt gjøldur við fronsk- um og amerikonskum intellektu- ellum, sum taka líkt og ólíkt frå t.d. kvantefysikk yvir í filosofi og bókmentateori. Amerikanski fysikarin Alan Sokal hevur åvist, at hesi intellektuellu einki hava skilt av fysikkini, men gladbeint gloypa ollum. bara tað ljóðar vísindaligt. William Heinesen heldur fyri, at tann moralur, sum kann drag- ast burtur år heljarvitjanini er, at sjålvt um heimurin er bæði paradoksalur og komplementer- ur, so kanst tú ikki smoyggja tær undan, at eisini tú hevur ábyrgd- ina av, at órættvísi og vanbyti ráða. Lívið er hesumegin Í 1920'unum og 30'unum litu nógvir europeiskir høvundar eystureftir, og serliga tann kinesiska raøisman vakti áhuga Halldór Laxness segði seg alt ívið vera ávirkaðan av taoism uni, og eisini William Heinesen var við hana. Í stuttum er Tao ein ævinlig javnvág millum tað Ostiva yang og tað negativa vin. Tað skal tó viðmerkjast. at William Heinesen eisini flokir »uddismu upp í endasøguna Historien om digteren Lin Pe og hans tamme trane” I tí mytisku fråsøenini fær Lin Pe frá eini hægri makt at vita. at hann skal njóta tann stóra heiður at verða fluttur yvir í ævin leikan. Lin Pe vil treyðugt fara frá yngstu dOttrini, men svarið er, at ævinleikin kallar. Hann fer tí ul gongu gjøgnum skógina og upp í fjøllini, har hann hittir tað himmalska sendiboðið Ti-te „denne over al beskrivelse magre og huløjede ånd med det askehvide. skaldede hoved, den forsorne lille næse og den store gådefuldt spotske tandrad“. Deyðin rennur lesaranum í hug Tann gamli tranin hjá Lin Pe er komin við honum, og hverja ferð ein halg tøgn er við at falla yvir bæði menniskja og lands lag, so verður hon brotin av tí rísnu og håsu galanini hjá tran- anum. Umboðið hjá ævinleik- anum, sum greidliga ikki kennir til trúfesti og samkenslu, krevur, at Lin Pe tekur lívið av tranan um. Tað fær Lin Pe seg ikki til, og í staðin bindir hann fuglin og vevur um nevið, so hann skal 1alda hol. Tann gamli yrkjarin fer nú undir ta endaligu ferðina igjøgen um ísakalt myrkur og ævin- eikans forgarð, sum verður avmyndaður soleiðis: „.Nu tyn dede det ud í tágen og en ud- strakt slette af varm kobberrød arve kom tilsyne. Luften mild nedes og blev hurtigt klar og tør, men hvor var her øde - ikke et græsstrå, ikke en tue, ikke en fjeldtop í synsranden. k endelige røde og skyggeløse flade under en lige så rød I mel uden sol og skyer Ein stuttlig verð er hetta ikk at vera í | men lukkutid er tran sloppin leysur, og enn einaferð oyðileggur hann tøgnina við s skrenjan. Nú er i T1-tc vorðin illur. og Lin erðu vegna menniskjasli eikleik dømdur at liva jarðarlívið un aftur. Tá ið søgan endar. er hann aftur blivin bróstabarn og c fullkomiliga lukkulig Tant greiði boðskapurin í søguni er at ongi lyfti um himmalska sæl koma upp ímóti jarðarlívinun tá ið tað er upp á tað besta Eingin lagnutrúgv Søgurnar í „Det fortryllede Lys kunnu flokkast í triggjar bólkar realistiskar søgur, endurminn ingarsøgur og mytur, og í teimum øllum takast gamalt og nýtt. Deyðin mótvegis lívinum er ein kjarnin í teimum flestu av søgunum. ofta við einum ráka av midøld, og somuleiðis bland ingurin av lysti og mótboð, tå ið nýggjar royndir skulu gerast Bíblian og bíbilsk nøvn eru í heilum á lofti, og tey eru bæði mentunarligur grundvøllur og ein etiskur karmur. sum tú mást taka stóðu til. Tað er nevniliga upp til okkum sjålvi at gera heimin til eitt frægari stað at vera. og eingin kann skáka sæ! undan. Hetta er eisini dómi um. at hóast tað verður nortið við ta rættiliga fatalistisku taæsmuna í einari søgu. so er William Heinesen avgjørt ikk At viðgera ein tilos fatalistur liskan og menniskjasligan trupulleika hetta verður gjørt fleiri staðni í skaldskapinum - er ikki tað sama, sum at tú tek við honum