leygardagur 23. oktober 1999síða 16

16 Dánjal Højgaard, journalistur, skrivar: Fótin á i bremsuna! øg 10. Vit i feløg av ollum møguligum slagi S ast móti ymiskum vandamálum. Hesi fe "løg ski 1på 5 røring kring tey mål, sum tey hava sett sær Í økja. Men tá ið tað kemur til eitt tað størsta vandamálið í okkara samfelag — ferðsluvanlukk er eink afelag. Tað er einki felag móti erðsludeyða. Løgid 'sað verður um ristingarnar, S erðsludeyðin ferð eftir ferð sendir igjøgnum sam- i eru ferðsluvanlukkurnar vorðnar eitt Eitt evni, sum vit ikki tora at taka um rótina á og við tí eldhugi, tað hevur uppiborið. Veruligt kjak n fer rdsk itrygd er einki - ja tå hevur næstan fatan av, at foroysk ferðslumentan er ein náttúrulóg, sum vit bara ru læra okkum at liva við. Vit øtast, hava samkenslu, tosa kanska um at bøta um onkran vegastubba koyra: i Vit víðari Í roynd og veru er tað ein katastrofa fyri okkara land, á vit ár eftir ár missa ungfólk í besta blóma. Ein See 1 sum er so ræduligt, at hon av réttum átti at verið handfarin ka klófast sum nåtturuvanlukkur, kreppur og hungur Vit áttu oll sum er at høgt bremsuna í og nytt alt okkara skil og uppfinnsemi til tess at basa katastrofuni. Allir hugsandi møguleikar áttu at verið vendir. Vit áttu at hugsað nýtt og í ótraditionelt og víðgongt, um tað kann bjarga mannalívum Vit kundu byrjað við okkum sjálvum. Eru vit tilkomnu bilførarar nøkur góð fyrimynd hjá teimum yngru. Hvussu mangan er kilometurvisarin ikki farin uppum 80, meðan ítli Hanus sat á forsetnnum. Ungur nemur, gamal fremur. Leggja skúlarnir nóg stóran dent á ferðslufrálæruna, og er tað nakað, sum koyrilærararnir kundu gjørt betri Uppskot er um at fáa eina glíðubreyt. Men hvat við at fingið Trygd og Tryggingarfelagið at sponsorerað nakrar kappkoyringarbreytir. So kundu tey ungu sloppið at rasa út - uttanfyri alfaraveg. Tað verður dýrt, gamaní. Men ferðsluskaðarnir eru sanniliga eisini dýrir fyri tryggingarfeløg og sjúkrahúsverkið. Og mannalív kunnu og so ikki gerast upp i milliónum Uppskot hevur verið frammi um at blombera bilarnar, so at teir ikki kunnu koyra ov skjótt. Landsstýrismaðurin í ferðslumálum og bilasølumadurin, Finnbogi Arge, havn- aði hesum uppfinnsama uppskot, tí tað eftir hansara tykki fór at skerja tað persónliga frælsi og fór at vera ov nógv. Alvaratos. Er tað kanska persónligt frælsi at sleppa at koyra út av vegnum við miklari ferð — og viðvíkjandi kostnaðinum: spurningurin er um sjúkrahúsverkið ikki hevði spart allar pengarnar innaftur, sum tað hevði kostað, um tað almenna fíggjaði blomberingina. Er revsingin fyri at koyra ov skjótt ov lin, kundu vit eisini spurt. Attu tey ungu, sum eru í vandabólkinum, at fingið koyrikortið eina royndartíð - til tey hava prógvað at tey duga at koyra. Kundi tað ikki verið eitt hugskot at bilseljarar, tryggingarfeløg og onnur, sum hava ábyrgd av ferdsluni, fóru undir eitt stórt og åhaldandi marknaðarátak. Saman við eini kappkoyringarbreyt kundi ein slíkt herferð kanska gjørt, at ungdómurin fór at halda tað vera óneyðugt og bygdarsligt at koyrt ov skjótt á alfaraveg. Og hví ikki tosa hart um ferðslumentanina. Er tað ein náttúrulóg, at øll skulu hava bil. Um tann almenna ferðslan var bíligari og betri, hevði tað so ikki tikið broddin av okkara motormani. Og hevði tað verið líka stuttligt at tikið bilin við í dans, um bussurin koyrdi hvønn tíma alla náttina. Og felagið móti ferðsludeyða.... Eitt privat åhugafelag møguliga við umboðum fyri foreldur at ungum í vanda- bólkinum - hevði ikki havt somu bindingar sum Ráðið fyri Ferðslutrygd. Við áhaldandi trýsti kundi tað kanska fingið onkran politikara at vakna úr sínum Tornurósudúri, ti í løtuni er skammiliga stilt um hetta stóra vandamálið á politiska pallinum. Sjálvandi er nógv av hesum lættari sagt enn gjørt. Men ferðsludeyðin er eitt so stórt vandamál í okkara samfelag, at vit verða noydd at viðgera tær víðgongdu loysnirnar og at lata allar møguleikar standa opnar. Hava vit kanska ráð at lata vera? Nr. 202 — 23. oktober 1999 Barnamentan á dagsskránna Danski mentamálaráðharrin, Elisabeth Gerner Nielsen, hevur orðað ein poli- tikk, sum skal førast á barnamentanarøkinum í Danmark. Í hesum liggja stór- ar ætlanir fyri bórnini. Hóast politisku framsøgufólkini sum heild hava tikið væl ímóti uppskotinum, eru fleiri, ið sakna frábrigdi í í uppskotinum, sum eru ætlað teim minni priviligeradu børnunum og børnum, sum hava eina aðra mentanarliga bakgrund Turið Kjølbro Barnamentan hevur søgu- liga aldri verið høgt í met- um, hvorki hjá teimum, ið seta út í kortið, hvat børnini skulu hava, ella hjá teimum, ið játta pengar til tað. Sum hugtak merkir barnamentan tilboð, sum vaksin evna til børn. Innan mentanarsosi- ologi verður barnamentan greinað sum ein generellur lívsformur, sum fevnir um bæði materiellar og hug- myndafrødiligar | dimen- sjónir. Hugtakið er dynam- iskt og er undir stødugari ávirkan av tí, ið fer fram í landinum og tí eisini undir ávirkan av fjøl- og marg- miðlum. Í mentanarálitinum Av- markaður marknaður, sum arbeiðsbólkurin, ið lands- stýrismaðurin í menta- málum setti í 1995 at gera tilmæli um ein framtíðar mentanarpolitikk, eigur før- oyska barnamentanin bert eitt beinleiðis tilmæli: Mælt verður til at stuðla útgávuni av føroyskum bókum, undir hesum eisini barna- og ung- dómsbókmentum. Bókadeild Føroya Lærar- afelags, sum gevur út meiri enn 90 % av øllum barna- og ungdómsbókum i Føroy- um, fær eina millión krónur um árið til útgávuvirksemi, og játtanin hevur ikki verið skerd meðan búskapar- kreppan hevur staðið við. Í álitinum verður sagt, at Landskassin fær milliónina aftur í ollum góðum í skatti og øðrum gjøldum, og tískil kostar tað landinum lítið og einki í krónum at veita barna- og ungdómsbók- mentum henda lívsneyðuga stuðul, men mentanarligi vinningurin má haraftur ímóti sigast at vera stórur. Ikki minni enn ein koll- velting er farin fram í átta- tiårunum, tá ið tað ræður um barnabókaútgávu, tí ongan- tíð eru so nógvar barnabøk- ur komnar út. Størru børnini og tey ungu eru tó fram- vegis við skerdan lut, og her mugu munagóð stig takast, skulu hesir aldursbólkarnir ikki heilt detta burturímill- um. Sambært kanning hjá Jette Forchhammer, ment- anarsosiologi, av sjónvarps- og frítíðarvanunum hjá før- oyskum børnum i nyggjari tíð, eru tað hesi, ið lesa minst, og tað er einfalt eitt úrslit av, at so lítið kemur út til teirra. Góðar ætlanir Í Danmark eru tey komin eitt sindur longri enn vit. Í farnu viku legði danski mentamálaráðharrin, Elisa- beth Gerner Nielsen, fram eina heildarútgreinan av, hvønn politikk danska stjórnin fer at reka innan barnamentanargkið í fram- tíðini. Eitt av tilmælunum hjá mentamálaráðharranum er at seta á stovn eitt Barn- aráð, hvørs uppgåva skal vera at vegleiða um barna- politiskar spurningar og tryggja, at møguleikarnir hjá børnum at gera vart við seg, vekja stórri ans í ment- anarpolitikkinum. Sum heild eru politisku framsøgufélkini á Christi- ansborg positiv, men fleiri hava funnist at mentamåla- ráðharranum fyri at vera ov íðin eftir at geva børnunum eitt felags mentanargrund- arlag og felags virði. - Børn skulu ikki stýrast. Vit skulu ikki oyðileggja tey við at finna uppá alt ov nógv hugskot til, hvussu tey kunnu verða betri, førdi Bri- an Mikkelsen, framsøgu- maður hjá Konservativa flokkinum, fram á Fólka- tingi. Eisini framsøgumadurin hjá SF, Ole Sohn, var varin, tá tosað varð um at vaksin skulu blanda seg meiri í barnamentanina. - Tað er umráðandi, at børn fáa loyvi at vera børn, uttan alla tíðina at hava fyri- lit fyri virðum í lívinum hjá teimum vaksnu. Vit skulu ikki skipa fyri øllum møg- uligum fyri børn uttan at spyrja tey eftir, men heldur saman við teimum, segði Ole Sohn, sum sum heild saknaði, at rættindini hjá børnum vórðu sett á dags- skránna. - Tey vaksnu, sum skulu geva børnum okkara lut í okkara mentan, nýtast ikki at hava ein koyril í hondini. Ikki nógv vert Formaðurin fyri menta- mála- og útbúgvingar- nevndina i Høje Taastrup kommunu, Svend Erik Dalsgaard, ið situr á Fólka- tingi fyri Sosialdemokratar- nar, heldur ikki, at fínu ætl- anirnar hjá mentamálaráð- harranum eru nógv verdar, um tær ikki verða settar í samband við sosial- og bú- staðarpolitikkin. - Ætlanirnar eru góðar, men í veruleikanum er stød- an ein onnur. 21 prosent av øllum børnum í Danmark hava eina aðra mentanarliga bakgrund enn eina danska. Tey eru fødd og vaksin upp her, men hava framhaldandi ógvuliga trupult við at laga seg til danska samfelagið. Peter Sass, fólkatingslim- ur fyri sama flokk, er samd- ur. - Vit eiga ikki at gloyma, at tað eru børn, sum ikki eru so priviligerað. Børn, sum vanliga ikki gera nýtslu av tilboðum í musikkskúlum, ítróttarfelógum ella øðrum. Hesi hava eisini tørv á ein- um tilboði, men tað er eing- in sum rópar upp fyri tey. Tíðindablaðið Sosialurin. Postadressa: Postboks 19, 110 Tórshavn. Telefon: 311820. Telefax: 314720. Email til 2'aran: turid &sosialurin.fo. Åby Layout og uppseting: Tíðindablaðið Sosialurin. jóri: Jan Miiller. Blaðstjórn: Turið Kjølbro.