mikudagur 19. januar 2005síða 18

18 Nr. 12 - 19. januar 2005 VINNUKRONIKKIN Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Tíðindi um at fiskaarbeiðs- pláss eru niðurløgd í Vági og í Hvalba frættust í sein- astu viku. Politikkarar úr øllum ættum vóru ikki seinir at geva boð uppá hvussu Suðuroyggin skal hjálpast uppá føtur aftur. Tað er møguligt, at okkurt kann gerast at bøta um støðuna. Men eg eri ikki optimistiskur. Í dag liggur Suðuroyggin 2 tímar ov langt burturi. Søguliga perspektivið Í allari Verðini henda broyt- ingar. Hvønn dag, og til allar tíðir. Skjótari í dag enn nakrantíð. Summar regiónir (økir) hava fram- gongd eina tíð, men so kemur stígur í. Tað kunnu vera nógvar grundir til tess. Einaferð, í gamla bónda- samfelagnum, var Suður- oyggin einasta oyggj í Før- oyum, har tað var møguligt at dyrka tað korn, sum skuldi etast har. Í dag er yvirhøvur eingin, sum velt- ir korn í Føroyum. Tá í tíð- ini var Hvalba størsta bygd í Føroyum (Vit rokna Havnina frá, sum yvirhøvur onga jørð átti, hon var handils-, umsitingar- og tingstaður). Tí Hvalba átti jørð, meira enn 96 merkur. Í dag liva færri fólk av landbúnaði í Føroyum, enn tað tá vóru íbúgvar í Hvalba. Og uttan studning hevði neyvan mjólk ella kjøt verið framleitt her á landi í dag. Tá, í bóndasam- felagnum var jørð fortreyt fyri lív og framleiðslu. Tíðir broytast So kom slupptíðin. Fólka- talið vaks í stórbygdunum. Hesar bygdir lógu har, sum havnirnar vóru, og har sum lendi var tøkt til traðir. Ein klassi av ognarleysum vaks fram. Vágur, Trongisvágur, Skálafjørður, Vestmanna, Fuglafjørður, Klaksvík. . Tvøroyri var eina tíð næst- størsta bygd í Føroyum, aftaná Havnina. Mortensen og Thomsen vóru stór nøvn. Men tað mesta fór fallitt í 30-unum. Tað vóru eisini ringar tíðir yvirhøvur í Føroyum tá. Seinni gjørdist fiskivinn- an meira fjølbroytt. Fesk- fiskatrolarar, kraftblokka- skip, ídnaðartrolarar, línu- skip. Eina tíð var næstan flakavirki í hvørjari bygd, sum hevði meira enn 350 íbúgvar. Tað var ein góð tíð fyri størru bygdirnar. Men seinastu 40-50 árini hava smábygdir í útoyggjum og onnur pláss í "útjaðaran- um" verið í javnari aftur- gongd. Nútíðin er viðbrekin Í dag er samfelagið eitt annað. Bóndasamfelagið er farið, slupptíðin er farin, flakavirkistíðin er farin. Fólk seta onnur og nýggj krøv til samfelagið; bústað, arbeiði og møguleikar at velja. Samfelagið setir onn- ur krøv til fólk, útbúgving og førleika. Passa hesi krøv saman? Í dag eru Føroyar at kalla eitt øki, har miðjan, centrið, trívist nøkurlunda; meðan útjaðarin, periferiin, trívist illa. Men hvat er periferi? Í dag hongur allur tann norð- ari parturin av Føroyum heilt væl saman. Nakrar út- oyggjar tó undantiknar. Sandoyggin er so toluliga uppií. Men Suðuroyggin er tað einasta stóra problemið. Hví? Frástøða, ferðatíð, fólkatal og -samanseting, men kanska eisini komm- unustrukturur og sundur- lyndi? Føroyar eru sum heild eitt lítið, kanska heldur eitt mikroskopiskt, øki. Við- brekið í allar mátar. Krepp- an fyri 10-15 árum síðani setti síni djúpu spor. Ymsar royndir, smá úrslit Í 60-unum og 70-unum fingu nógv virkir góðan stuðul frá "Egnsudviklings- fonden". Landið stuðlaði uppá ymsar mátar. Loysnin var "Bygdamenning", sum øll tosaðu og skrivaðu um. Vegir, streym, tunlar, brýr og keiir. Men rákið í út- jaðaranum er ikki vent. Afturgongdin í periferiini heldur fram. Tað kann kanska best lýsast við fólkatalinum, sum er úrslit- ið av ótalligum faktorum, sum hava virkað saman og móti hvørjum øðrum í langa tíð. Framgongd hava tey pláss, sum hava arbeiði, útbúgving, mentan og møguleikar at bjóða. Aft- urgongd er har sum hesi ting ikki eru fáanlig. Í myndunum eru tað lang- tíðartendensirnir, sum eru í kikaranum. Fólkatalið, ovasta myndin Landið er í hesum myndum so einfalt sum gjørligt býtt upp í fimm høvuðsøkir: 1: Suðuroyggin, 2: Tórshavn ella høvuðstaðarøki, sum eisini er vaksið við komm- unusamanlegging, 3: Klaksvíkarøkið, 4: Skála- fjarðarøkið ella sunnari partur av Eysturoynni, og so 5: Restin (Sandoy, Vág- ar, Norðurstreymoy, Norð- ureysturoy og partar av Norðoyum. Har er eitt økið sum skar- ar framúr. Høvuðsstaðurin er vaksin úr 8.000 í 1960 uppí næstan 19.000 í dag. Bert eitt annað øki hevur eina lítla framgongd, og tað er Skálafjørðurin. Alt hitt stendur at kalla í stað ella minkar. Tað er eisini gald- andi fyri landsins næst størsta bý Klaksvík, sum hevur havt eina lítla fram- gongd, men sum fekk eitt ordans høgg í 90-unum. Men tað fingu hini økini eisini. Suðuroy er í dag tað minsta av hesum økjum. Procentbýtið millum økini Myndin í miðjuni Henda mynd vísir somu økir og sama tíðarskeið. Men her verða tær lutfals- ligu broytingarnar, for- skjótingarnar í stødd mill- um økini, tiknar fram. Aftur er eitt øki, sum vísir seg øðrvísi. Havnin hevði í 1960 eini 23 % av fólkinum í Føroyum, og tað var í 2003 vaksið til næstan 40 %. Restin ella periferiin minkar mest, úr 30 niður í gott 20 %. Tann serligi tendensurin í hesum báðum økjum árunum 2000-03, kemst mest av broytingum í kommunuskipanini. Ein onnur samanbering Niðasta myndin Í myndini er fólkatalið í økjunum sett til indextal 100 í 1960, og so ber til at seta samlaða fólkatalið í Føroyum inn at samanbera við (’Tilsamans’). Eitt fyri- brigdi verður klárt drigið fram á hesi mynd: kreppan í 90-unum. Hon setti síni spor allastaðni, eisini í høvuðsstaðnum. Tá var aft- urgongd um alla linjuna. Men myndin vísir eisini, at bert tvey økir hava havt ein vøkstur, sum liggur oman fyri meðal, og tað eru aftur Havnin og Skálafjørðurin. Her kemur eisini klárt fram, at kreppan ella aftur- gongdin í Suðuroy ikki er nakað nýtt fyribrigdi. Tvær viðmerkingar, at enda Eg skilji væl at tingmenn úr Suðuroy berjast fyri at bøta um vinnukorini í oynni. Spurningurin er um teir brúka krútið rætt? Men, sum Henrik Old, at krevja alla nevndina í Framtaks- grunninum frá, tað er púra burturvið. Fyri tað fyrsta tí at løgtingsmenn skulu ikki blanda seg inní, hvussu virkir, sum ’landið’ kanska eigur part í, verða rikin. Kann ein suðringur hesa- ferð fáa nevndina frá, so verður tað ein klaksvíking- ur ella havnamaður næstu ferð. Tað næsta er, at Fram- taksgrunnurin er ikki ein økismenningargrunnur, ella ’egnsudviklingsfond’ sum vit høvdu einaferð. Navnið er faktisk rættiliga misvís- andi. Tað er ikki nakar grunnur, sum pengar kunnu øysast úr til ymisk vælger- andi endamál. Tað er eitt "venture-felag", eitt vinnu- rekandi felag, sum hevur kapital og ekspertisu at bjóða. Meta teir í ’grunnin- um’ at eingin vón er fyri stavn fyri ávísum felag - líkamikið um tað liggur í Havn ella Hvalba - so er tað teirra uppgáva at siga stopp. Kravið mátti heldur verið at fingið ein nýggjan ’egnsudviklingsfond’. Hin viðmerkingin er, at nokk liggur Suðuroyggin tveir tímar av leið, tí hugt verður at tí frá miðøkinum. Men - skal tað vera fiskur - so liggur Suðuroyggin eis- ini tveir tímar nærri fiska- marknaðinum í Skotlandi og á meginlandinum. Ann- ars hevur oyggin ongar serligar fyrimunir at bjóða í dag, (gott at eg ikki eri politikari, puha) Keldur: Árbók fyri Føroyar. Føroya Landsstýri og Hagstovan. Ymisk ár Suðuroyggin hevur eitt kroniskt problem