leygardagur 6. november 1999síða 19

Nr. 212 — 6. november 1999 Telegrafstødin og Klaksvíksstríðið Í 1950 fekk Nanna Mattiasson ar- beiði á Telegrafstødini í Havn. Har upplivdi hon eitt og annað, sum hon ongantíð gloymir. Tað var sum heild ein góð og hendingarík tíð. Til dømis arbeiddi hon á Tele- grafstødini, tá føroyingar fingu sonevndu Ríkistelefonina, og hon arbeiddi eisini á Telegrafstødini undir Klaksvíksstríðnum. - Tað var eitt stórt framstig hjá føroyingum at fáa Ríkistelefonina. Tí tá kundu fólk mitt í tí heila tosa við vinir og kenningar bein- leiðis. hóast tey tú tosaði við, vóru stødd uttanlands. Men hinvegin tók tað eina tíð, áðrenn Ríkistele- fonin vildi rigga sum hon skuldi Var tað ikki eitt, so var tað okkurt annað, ið var galið. - Fólk kundu bíða upp í tvær vikur. frá tí tey bíløgdu eina >sam- talu< til Danmarkar, til tey sluppu fgjøgnum. Og eg minnist ta einu ferðina. at ein mamma spurdi dóttrina, hví hon ikki var til staðar á telefonstødini í Danmark, tá hon endiliga slapp ígjógnum. Mamm- an dugdi ikki heilt at skilja, at skuldi dóttirin taka telefonina beinanvegin, ja, so hevði hon ver- ið noydd at >búð< á donsku tele- fonstødini teir fjúrtan dagarnar, tað tók at sleppa igjøgnum hesa góðu Ríkistelefonina, flennir Nanna. Tað var ikki minni spennandi at arbeiða á Telegrafstødini, með- an Klaksvíksstríðið leikaði. Tá var rokan í fjøruni á Telegrafstødini. Nanna minnist, at tey stundum noyddust at stongja allar hurðar, tí ágangurin var so nógvur. Alt skuldi jú um Telegrafstødina — bæði innlendis og millum Føroyar og útheimin. Klaksvíksstríðið var jú for- síðustoff í utlondum, so har var ein rúgva av útlendskum journal- istum, millum annað donskum. enskum og amerikanskum journ- alistum. Og allir vildu teir frætta úr Klaksvík. og allir vildu teir vera fyrstir út um landoddarnar við tíð indunum. - Vit, sum arbeiddu á Telegraf- stødini, frættu sjálvandi nógv meira um tað, sum gekk fyri seg í Klaksvík, enn nógvir aðrir føroy- ingar. Men vit høvdu tagnar- skyldu, so tað råddi um at tiga. Og tað var eisini trupult, tá vit komu út millum fólk, til dømis í fødingardagar. Tí allastaðni varð tosað um Klaksvíksstríðið. Tá onnur so vistu ymsar sýgur, råddi um onki at siga hjá okkum. Tí sum tíðin leið, vóru vit ikki heilt greið yvir, hvat vit vistu gjøgnum ar- beiðið á Telegrafstødini, og hvat vit høvdu frætt úti í býnum. So endin varð, at fleiri okkara hildu okkum burtur frå fødingardøgum og øðrum veitslum, so leingi stríð- ið vardi í Klaksvík, sigur Nanna Mattiasson. Mitens noktaði Nannu at giftast Tá Nanna hevði arbeitt á Telegraf- stødini í nøkur ár, vaknaði ætlanin at gera føroyskt útvarp av álvara. Tå tad so skuldi søkjast eftir fyrsta »speakaranum« til Utvarp Føroya, heittu fleiri, ið varaðu av útvarps- ætlanunum, á Nannu at søkja. Hesi høvdu hoyrt røddina hjá Nannu gjøgnum Telegrafstødina i fleiri år, og mettu hana hava eina g60a og klåra rødd. Tað var Edvard Mitens, sum tók sær av starvssetanunum. - Eg sendi onga umsókn, men fór í staðin at tosa við Edvard Mitens. Hann var blíður í fyrstuni. Men so spurdi hann meg brådliga, um eg var trúlovað. Tað helt eg vera ein ótrúliga løgnan spurning. Men tað bleiv upp aftur løgnari, tí so spurdi hann meg, um eg ætl- aði at giftast skjótt. Tá eg so spurdi hann, hvat hann skuldi brúka alt hatta til, svaraði hann mær, at skuldi eg hava starvid, so mátti eg ikki gifta meg næstu tvey árini, minnist Nanna. - Tá reisti eg meg úr stólinum, og gjørdi Edvardi Mitens greitt, at tað var langt frá mær at finna upp á at spyrja hann eftir, nær eg skuldi giftast. Og tískil sendi eg ongantíð umsóknina til Utvarpið, sigur Nanna Mattiasson. Sveríki kundi verið Sibiria A vári í 1957 giftist Nanna við Rúna Mattiasson. Rúni er ættaður av oynni Tjørn, ið liggur stutt utt- an fyri Gøteborg. Um heystið sama árið flutti Nanna so til Svø- ríkis. Og har hevur hon búð síðani. Fyrsta veturin í Svøriki búði Nanna í einum lítlum húsum inni hjá verforeldrunum á Tjørn. Framman undan hevði hon bert verið nakrar dagar og heilsað upp á verforeldrini. So hon kendi tey lítið og onki, nú hon flutti inn til tey. Rúni, sum tá var fiskimaður, var burtur megin partin av tíðini. Og ongan annan kendi Nanna á oynni. So tað var ikki so lítið einsligt hjá henni hendan veturin. - Tað er rættiliga vakurt á Tjørn. og verforeldrini og hini bygda- fólkini vóru ógvuliga blíð. Men tú vart so ræðuliga langt burtur frá øllum tí, tú vart von við. Og sambandið til Føroya var vánaligt. So eg kundi tað sama verið í Sibi- ria, heldur Nanna. Fyrstu tíðina gjørdi hon nóg av at lurta eftir útvarpi. bæði svenskum, norskum og donskum útvarpi. Hon vildi fegin hava ar- beiði, og gjørdi tí alt fyri at seta seg inn í svenska málið. Tá hon so helt seg vera hampuliga væl fyri målsliga, søkti hon inn á svenska Televerkið. Men har fekk hon at vita, at hon bert kundi fáa starv, um hon gjørdist svenskur ríkisborgari. Og tað vildi hon ikki, m.a. tí hon alla tíðina væntaði at flyta heim aftur til Fóroya. So hon varð sitandi á Tjørn eina tíð. Og alt var so nógv ødrvisi í Svøriki enn í Føroyum. Bara tað at fara til handils. Í staðin fyri at tosa um pund og kilo, varð í Svø- ríki tosað um hektogramm 0.1. - So vóru tað fruktirnar, sum eg var so bilsin av. Í urtagarðinum hjá verforeldrunum vóru t.d. seks súreplatrg, tvey stór perutrø, blommutrø og ein rúgva av ber- trøum: stikkelsber, sólber og ribs. Vit kundu t.d. henta upp í sjey stórar spannur bara av ribs. So tað var sum at vera í einum heilt ødr- um heimi. Spell, at Føroyar ikki vóru nærri, so eg kundi sent nakrar spannir av berum heim, heldur Nanna. Errin verforeldur Verforeldrini vóru rættiliga til- komin longu tá Nanna flutti yvir til Svørikis. Rúni var einasta barn- ið, so hon varð mestsum borin á lógvum. Og tað var ikki sørt, at tey vóru errin av verdóttrini. Ser- liga vóru tað kynstur hennara til alt handarbeiði, ið gjørdi tey errin. Hon minnist væl ein dagin, ver- móðirin var í dýrastu neyð, tí henni vantaði tógv. - Ráðini hjá verforeldrunum vóru ikki tey bestu, so stødan hjá vermóður var vánalig, tá tógvið var uppi, áðrenn ermarnar vóru liðugt bundnar. Tá rakti eg rend- Hs Nanna Mattiasson framman fyri barnaheiminum hjá manninum Rúna. I hesum húsunum búðu hon saman við tilkomnu verforeldrunum fyrsta veturin í Svøriki urnar á troyggjuni uppaftur, og bant ermarnar lidnar við tí tónum. So kundu vit brúka annað tógv til rendurnar. Tað hevði vermóðir ongantíð sæð áður, men tað rigg- aði jú frálíka væl, minnist Nanna. Næstu ferð hon fór til handils í bygdini, hevði verfaðirin longu verið og sagt frá kynstrunum hjá føroysku verdóttrini. Og tað var so skjótt, at boð vóru eftir henni úr óllum heraðshornum í bygdini: "Um hon ikki kundi hjálpa teim- um við hesum og hasum?” Soleiðis gekk fyrsti veturin. Uppaftur einsamallari Arið eftir fluttu Nanna og Rúni til Gøteborg. Men úrslitið fyrstu tíð- ina varð, at Nanna bara feldi seg upp aftur einsamallari. Rúni var framvegis fiskimaður, og nú hevði hon jú heldur ikki verforeldrini. So hon las hvort blað á tamb. hon fekk hendur á, fyri at vita, um nøkur vitjan mundi vera í Gøte- borg úr Føroyum. Og tað hendi seg meira enn so, at fóroysk skip lógu inni. Tá plagdi hon at fara oman á bryggjuna at vita, um onk- ur var við, sum hon kendi. Men skjótt komu bæði børnini hjá teimum, Jan Erik og Kerstin. Tá gjørdist alt sjálvandi nógv ødr- vísi. Hon var ikki einsamøll long- ur. Seinni legðist Rúni upp á land, og fór at arbeiða hjá Volvo. Sjálv arbeiddi Nanna í fleiri ár fyri SIFO (tað sama sum danska Gallup). Hon gjørdi samrødur við fólk. Hetta vóru samrødur, sum altíð vóru liðir í kanningum av ymsum slag, til dømis veljara- kanningar Eina tíð, meðan bernini vóru smá, arbeiddi hon sum eyka omma« fyri Gøteborg kommunu Kommunan heyði eina skipan. har hon rindaði fólki fyri at passa sjúk børn. Tað gjørdi kommunan. fyri at foreldrini ikki høvdu fyri neyð frá arbeiði. hvørja ferð børnini høvdu t.d. Knm ini at verða heima Altíð fóroyingur Nanna Mattiasson hevur sum fá gjørt sítt til, at fáa samband við føroyingar, sum hava verið í nánd av Gøteborg. Hevur hon hoyrt um ítróttartiltøk, har føroyingar hava verið, so hevur hon verið og heils- að upp á tey — óansæð um hon hevur kent nakran teirra ella ikki. Og tað eru ikki so fá føroysk ferðaløg, pensiónistar og onnur, sum hava verið heima hjá Nannu og Rúna til ein drekkamunn. Nanna og Rúni heima í stovuni í Juvelgatan í Vestra Frølunda På + Mynd: Grækaris D. Magnussen Fyri nøkrum fáum árum síðani var Nanna í svenska útvarpinum, har hon sóknaðist eftir at fáa sam- band við føroyingar, sum búðu í Gøteborg, ella nærhendis Gøte- borg. Fleiri gjørdu vart vid seg, og tey hittust stutt eftir til eina føroyska veitslu heima í Juvelga- tan 17 Eg verði ongantíð annað enn føroyingur. Alt, sum er føroyskt dregur. Hinvegin kann tað heila kennast rættiliga legið. Tí hóast eg kenni meg sum føroying. kenni igastaðni heila. Ti g meg or eg i. skal siga fólki. at eg fari til ørova at ferðast tve so sigi eg. at eg fari heim. Men tá > fari aftur til Svørikis, sigi eg, fari yvir aftur. Og havi búð í Svøriki í 42 år, og at e F ir mánaðir hóast eg mitt heim nú er her. so er hýrurin altíð vånaligur, fyrstu dagarnar, tå eg komi aftur úr Førovum. Men svenskan ríkisborgararætt havi eg ongantíð viljað havt. sigur Nanna Mattiason hugsunarsom Hon reisir seg. fer yvir í køli- skápið, og tekur eitt skerpitjógv út. Stutt eftir liggur skerpikjøtid á bordinum, við síðuna av fråliku svensku hønukøkuni. Mynd: Grækaris D. Magnussen