leygardagur 11. desember 1999síða 20

yrkan vetrardag fyri umleið tveimum árum síðani situr Sámal } isen við fasta borð sítt í net sum sigur rá Keypmannahavn Satterthwaite frå amerikonsku sendistovuni i Keypmannahavn og åverandi danska uttanrikis áðharran Jens Otto Krag Loran C-stødini á Eiði Sd ie við storum spenningi. Ti í veruleikanum er skjalið nógv týdningarmiklari enn sum so. I hondunum hevur hann »rogvid fyri I n nógv høvdu sad hart flein år. Nevniliea it ca sinnad at ata NATO og USA nýta Føroya og Grønland — til hernadarlig mål, so at Danmark kundi a biligari i NATO i fyrstu ferð kundi tað NSKå Stjórnin var ast. at tað fanst eitt »Førova- stið n h ISK c nd. I að besta undir Sk sok i USA egs Sé vo F st ) g } i } } i i 1 t y Men t: ð er r og & Il ugsar É rbeiðnum. sum jú partvís er keðiligt rutinuarbeiði Bert ein kladda Sámal Tróndur Finnsson Johansen gjørdist eitt kent navn í Føroyum, tá Svartabók kom út fyri nøkrum mánaðum síðani. Sjálvur hevur skrivað tann partin, sum snýr seg um herstødirnar í Í sjey vikur gjørdi hann skjala- rannsóknir í National Archives í Maryland. har hann grópaði í teimum nærum endaleysu skjalasøvnunum hjá amerikanska herinum, uttan- ríkisráðnum og øðrum ráðharra- stovum og sendistovum. Í dag situr 34-ára gamli Sámal Johansen á eini skrivstovu á norðara loftsenda á Foroya Landsskjalasavni í Havn. Á gólvinum aftanfyri hann standa fimm brúnar eskjur pent stáplaðar omaná hverja aðra. Í eskjunum liggja tey umleið trý túsund skjølini, sum Sámal hevði heim við sær úr USA. Skjølini, sum eru grundarlagið undir teirri frågreiding, sum onkur søgu- frødingur hevur rópt ein gysara og tydningarmesta søguskjal í Føroyum i nyggjari tid. Sjålvur ger Såmal ongan håva burturúr sínum egna leikluti í nan sambandi við Svørtubék. Hetta er ein kladda til søguna um Føroyar undir kalda krignum, sum helst hevði trongt til at blivið endavent fleiri ferðir. sigur tann sinniligi og róligi søgufrødingurin, sum ávarar harðliga ímóti trongskygdum og svørt-hvitum útleggingum av Svortubók Eyguni ið síggja Tad sum stendur í frágreiðingini er ikki sannleikin. Hetta er min framløga av ti, sum eg havi granskað. Tað er min tulking av sannleikanum. Eftir mínum tykki finst einki sum eitur objektir gransking, sigur søgufrødingurin. og vísir á, hvussu ymiskt tað er. sum fólk fáa burturúr Svortubók Tad veldst um eyguni, ið lesa Eftir. at kanningin varð almannakunngjørd, hevði eg eitt upplegg fyri Tjóðveldisflokkinum og fyri fólki á lærda háskúlanum í Árhus. Í hesum sambandi vóru spurningar settir við kanningina frá tveimum fullkomiliga ymiskum sjónarhornum. Kanningin verður 1 i løgð ut, alt eftir hvor ið lesur hana og og hverjar ætlanir tey hava Tad vísir seg. at fólk velja tað i - sir | n to } » burturúr kanningini, sum tey helst lur Enn at seta seg Og i roynd ! veru Kann Kanningin nýtast til it vatt lar f lar, sum nnast. bæði løg yo ne gns og á þ s s 10.000-tals skjøl S US } » } 4 N » Rannsok n S er ein í stødda sum var atkomuligt. Og hålvan annan tima seinni kom so ein skjalavørdur trillandi vid einum vogni fullfermdum av pakkeskjum vid skjølum. Har sat hann so tann líðinlanga dag og kvøldarnar við og las tíggjutúsundtals síður igjøgnum. Hann sigur, at tey 3.000 skjølini, hann valdi at kopiera, telja minni enn ein tiggjundapart av øllum skjølunum, sum hann så tær sjey vikurnar, hann var f National Archives. So umfatandi rannsókn krevur, at tú ert tolin, nærlagdur og systematiskur, sigur Såmal Og vidhvørt varð eisini neyðugt við góðum hugflogi. Sum tá hann fann tað týdningarmikla Krag- skjalið undir tilfarinum um Loran C- støðina á Eiði. Eingin var ósekur Sambært Sámali Johansen er eitt tað tydningarmesta við Svørtu- bók, at hon staðfestir, at søgan um Føroyar undir kalda krígnum var ikki so svørt-hvit, sum mong hava viljað verið við. Kanningin jarðar nógvar av teimum gitingum og saman- svørjingar-teorium, sum verið hava. Og hon vísir kanska fyrst og fremst, at trygdar- og uttan- rikispolitikkurin um okkara leiðir fyri tað mesta varð stýrdur av Sámal Johansen er fyrsti søgufrødingur, sum hevur verið í ame Landsskjalasavni í Havn. køldum realpolitikki. -Tað. sum hevur havt størsta týdningin fyri meg er, at tað var eingin partur sum var heilt ósekur. Tað fanst einki USA. sum tvingaði Danmark og Føroyar. USA var tann sterki parturin, sum åsetti nakrar karmar, sum Danmark kundi virka innanfyri. Danmark var svarta fårid i NATO- høpi, sum royndi at hava g60 viðurskifti bæði við NATO og Sovjettsamveldid. Og Danmark ásetti so aftur nakrar karmar, sum Føroyar kundu virka innanfyri, greiðir hann frá. Alt meðan hann íðin peikar á plasikk-heimskortið á skriv- araborðinum, og forklárar tær serligu spælireglurnar, sum guldu í Nordurhøvum fyri umleið 40 árum síðani. -Tað vóru also ongar hetjur og skålkar í Føroya søgu undir kalda krígnum? -Nei. I dag kann eg hvorki vera samdur við allar tjóðveldismenn ella allar sambandsmenn um tað # Á fi æ MERiEVERiikiiitiig i % I + krvitiinu rikonskum skjalagoymslum og leitað eftirsoguni um Føroyar undir kalda krignum. Nú ve Gróparin Svartabók. Eftir hansara tykki funnust hvorki hetjur ella skálkar í søguni um Føroyar undir kalda krígnum. Tað snúði seg mest um kaldan rælpolitikki. Hann ávarar ímóti svørt-hvitum útleggingum av Svørtub6k, sum hann bert metir sum eina byrjan. Sosialurin hitti søgufrødingin, sum gravaði í amerikonskum skjalagoymslum eftir í sum hendi. Hetta arbeiðið hevur fingið meg at síggja nuansurnar í søguni. Føroysk dupultspæl Sámal Johansen vísir á, at danskir og føroyskir myndugleikar vóru í eini líkari støðu, við tað, at báðir partar vóru undir trýsti frá tveimum síðum. Í Danmark var hørð m6tstøda í fólkinum ímóti hernaðarligum útbyggingum og samstundis lá NATO støðugt eftir donsku stjórnini, fyri at fáa hana at gjalda meira í NATO-kassan. Tískil spældi stjórnin eftir øllum at dóma út »Føroya- og Grøn- landskortini<, fyri at tekkjast báðum pørtum. Eisini í Føroyum var m6tstøda í tólkinum móti hernaðar- útbyggingum. Og samstundis Strongdu Danmark og USA á eirri veruligu søguni um hervaldið í Føroyum føroyskar myndugleikar, til tess at fáa herstødir bygdar í Føroyum. -Munurin á Føroyum og Grønlandi var, at í Føroyum var ein opinión, sum kundi mótmæla. Vit høvdu eitt løgting, virkin fólkatingsumboð og eina fjøld, sum hevði eina meining um rður skjalatilfarið goymt her í skjalagomsluni á Foroya hernaðarútbyggingina. Hvorja ferð okkurt hendi so mótmælti løgtingid generelt allari hernaðarútbygging. Men løgtingid gjørdi kortini einki itøkiligt fyri at steðga Oyggjarvegnum, sigur Sámal Johansen. Nidurstødan, hann kemur til er, at føroyingar vóru slettis ikki viljaleys offur í einum stórpol- itiskum talvi. Eisini føroyskir politikarar dugdu at reka real- politikk. -Fyri at gera báðum pørtum til vildar kemur løgtingid og sigur: Vit mótmæla, men vit mótmæla kortini ikki!. Eitt sindur fyrakant- að kundi tú sagt, at Løgtingid góðtekur í roynd og veru eina hernaðarútbygging fyrst og fremst fyri at stilla sín figgjarliga tørv. Fyri at fáa ein veg, ein 40- millióna grunn og aðra fíggjarhjálp úr Danmark, sigur Sámal Johansen. Og vísir sam- stundis á onnur dómi, har figgj- arlig áhugamál hava stýrt før- oyskum politikki undir kalda krignum - heldur enn hugsjónu Sjålvrannsakan neyðug Tað liggur nógv tilfar eftir í amerikonskum skjalagoymslum, sum ongantid eru komin fyri cyguni á Såmali Johansen Lutvíst var tíðin ov knøpp at grava alt fram í National Archives. Tilfar er vorðið at komuligt eftir at skjalarannsókn irnar hansara endaðu. Harafturat liggur ivaleyst hópurin av tilfari í ødrum amerikonsum skjala sevnum, har føroyski søgu fróðingurin ikki hevur verið Sámal Johansen hevur eisini Víst á, at tað er átrokandi at útvega eitt betri skjalagrundarlag fyri tíðarskeiðið eftir 1963/64. tí har eru stór hol í hansara skjala tilfari Tað er um júst hetta mundið, at sjálvstýrissamgongan tekur við í Føroyum. Sámal Johansen heldur. at tað hevði verið áhugavert. at fingið eina nærri lýsing av leiklutinum hjá sjálv Stýris- samgonguni undir kalda krignum -Mótmælini móti herstødunum vóru at hoyra áðrenn og eftir, at sjálvsstýrissamgongan virkaði. Føroyar meldaðu seg hvorki úr NATO ella úr danska ríkinum. ja. vit royndu ikki so frægt sum at taka stig til hetta meðan sjálvs- stýrissamgongan sat. -Tað haldi eg vera logið. og tí haldi eg. at tú kanst seta tær sjálvum spurningin: Hví var sjålvstyrisvongurin líka bangin. sum Sambandsflokkurin og Javnaðarflokkurin høvdu verið frammanundan, tá hon kom til valdið -Hetta áttu vit at tíkið upp | Kanska serliga í hesum tíðum. har tørvur er á sjálvrannsakan. Tað er neyðugt at vil fyr pe fremt nyggja at okkum sjålvum og ikki bara kasta skyldina yvir å onnur Nógv liggur eftir | g ert rættiliga vísir i, at tað finst Kann gera tað, sum higartil er skrivað. væl meira NUanserad. sigur søgutrødingurin Eitt sum vantar. er at sleppa at síggja tær endaligu avtalurnar um t.d. amerikansku Scatter-stødina á Sornfelli og Loran-C støðina Eiði. Eitt annað er. um tað hava verið aðrar stødir í Førovun hermálsligum týdningi. Eitti stødir, sum kunnu hava kað í N råurhøvun . 10 skuldu á um SOVJCSK skip og kavbåta Eftir at Sámal Johansen hexði setti punktum við fráereiðing um kalda kríggið. fór h um arbeiða sum savnsvørdur ; landsskjalasavninum í Havs Hann tekur tað ikki illa up fólk eru farin at kalla hann n At Svartabók hevur tryggjad honum innivist i framtíðar søgubókum. tykist ikki at hava hansara stora åhuga Svortubók. tá hann fer í Kagoa 1 at fáa sær eima øl Tað er sjálvandi stuttligt. sígur hann seigliga og hugsar seg so eina løtu um. -Tað verður spennandi at síggja um frágreiðingin fer at halda i longdini, sigur Sámal og avdúkar I somu vend, at navnið Finnsson hevur tvey s og tvey n. Á kápuni á Svertubók manglar eitt n Skal myndin av Føroyum undir kalda krígum gerast fullfíegjað må gropast Viðari. leggur hann demt á. Ikki bert í sovnum í USA og Danmark. n London. Reykjavík. Oslo og í Moskva Sjálvur hevði Sámal Tróndur - i > ut Finnsson Johansen einki havt En €ISINI 1 móti. at sloppið undir nx ar SK já annsokni USSISK t ð før 1 | 11 + ) I K al { ; ga fyrst og krig« å våri 1999, sg i Sámal T. F. Johansen Í hesum pappeskjunum liggja tey umleið 3.000 skjølini, sum Såmal Johansen kopieradi i amerikanskum skjalagoymslum. > Sámal Tréndur Finnsson Johansen. 34 ár. Ur Havn. > Søgu- og landafrødingur, Roskilde Universitetscenter 1996. Arbeiddi eina tíð sum granskingarhjálpari á universitetinum. > Settur at kanna leiklutin hjá hervaldinum í Føroyum undir kalda krígnum, oktober 1997. Tvær ferðir í USA og leitar eftir skjølum, fremst í National Archives. Í nov./des. 1997 og mars 1998. Liðugur við frágreiðingina »Færøerne under den kolde