hósdagur 16. desember 1999síða 8

8 tíðindablaðið Nr. 240 - 16. desember 1999 Jon úr Leyden og Brot úr ámæli tjúgundu aldar Fast schon so alt wie dieses, mein Jahrhundert, der Flammenmeere, Mørder, Folterungen, der Volksverderber und der Volksveráchter, geliebt, gehasst, gefirchtet und bewundert. lanus Andreass FYRST Í 1534 kom ein 25 ára gamal hálendingur Jan Bock- son æt hann til byin Miinst- Westf útnyrðings Tysklandi. Um ð livdu fólk i Nord nb »O á | Í kjalarvørrinum eftir hesa preisn var lagamanni hjá leik at stíga fram og siga seg i kallað at bera fram Guds rð og fremja hansara vilja Sjálvbodnir profetar vóru tí un hetta mundið sum murran. Un Bockelson er at siga, at hann var ungur, vakur, tungusnjallur og hevði kvinnutekki. Hann heyði sostatt allar fyritreytir fyri at gerast profetur. Vit kunnu leggja Hans Sahl aftrat her, at Jan Bockelson var ættaður úr Leyden og útlærdur sum skræddari Um hetta mundið heyði ein sterk, evangelisk rørsla tikið valdið i Miinster. Limirnir róptu seg anabaptistar, t.e. endurdoyp- arar. Teir umboðaðu eina harð- renda grein av tí anabaptistisku rørslu, sum gjørdi vart við seg ymsastaðni í Europa, og sum annars mangastaðni var ein frið- arrørsla. Teirra endamál var ikki bara at savna tey rættrúnu og útvaldu, men at seta á stovn tað nýggja jarðarliga paradísið. Men fyrst ráddi um at fara í hernað ímóti Antikrists herskarum t.e. teimum, ið ikki høvdu ta røttu trúnna — og, um tað sýnt- ist neyðugt, at beina fyri teim- um. Tá ið tað var gjørt, var løtan komin at stovnseta tað nýggja dýrdarríkið, har allur ognar rættur var avtikin, og samfelagið varð skipað eftir strongum regl- um LANDSPARTURIN MUNST- ER hevði í øldir verið styrdur av einum valdi, ið var bæði kirkjuligt og verðsligt, við ein- um biskupi á odda, ið samstund- is var eitt slag av fúrsta. Longu í 1532 hevði biskupurin mist valdið í bynum. Í fyrru helvt av 1534 vórðu oll, ið ikki høvdu ta røttu trúnna — fyrst og fremst katolikkar og luthersfólk — rikin úr býnum. Biskupurin kringsetti býin, samstundis sum anabaptistarnir fóru undir at stovnseta tað nýggja ríkið. Høvudsmadurin í tí nýggju rørsluni — bakarin Jan Matthys — royndi nu at bjarga býnum. Hann var so óskettin, at hann á páskum 1534 vágaði sær út um býarmúrin við nøkrum fáum monnum, kallaður av Gudi - sum hann tók til - at reka her- in, sum hevði kringsett byin, burtur. Hann og hansara menn vórðu straks høgdir niðru av biskupsins hermonnum. Gævustundin hjå Jan Bockel- son var komin. Hann hevði longu eina tíð roynt seg sum talari og verið Jan Matthys ein dyggur stuðul. Hann steig nú fram sum byarins nýggi profetur og valdsharri. Hann kunngjørdi, at løtan var komin at stovnseta túsundáraríkið, og at hann var kallaður at vera ikki bara kong- ur, men Messias teirra evstu daga. Hann gifti seg vid ti vøkru Divaru, dóttir tann ríka klædna- keypmannin Bernt Knipperdoll- inck, sum leingi heyði verið ein høvudsstudul hjá tí nýggju rørsl- uni. Kongur og drotning livdu í marglæti og yvirflóð. Samstund- is vórðu fólk tvingað at lata ognir, klæðir og pengar frá sær og liva í mestu armóð. Tey, sum mutaðu ímóti ella ikki vildu akta, vórðu hålshøgd, vidhvørt av kongi sjálvum. Í eitt ár livdi tann kringsetti býurin undir einum sonnum eftirmenn hansara Fyrri partur ræðslustýri. Ikki fyrr enn í juni 1535 eydnaðist kringsetarunum at sleppa inn um býarmúrin og gera enda á harðræðinum. Men miønsterbúgvar minnast enn Jón úr Leyden — sum Bockelson vanliga verður róptur — og stokkuta, men blóðuga, messias- ríki hansara. SØGAN UM tað anabaptistiska ríkið í Miinster er í sjálvum sær bæði spennandi og hugvekjandi. Umframt tað peikar hon langt út um seg sjálva og sína tíð. Hon er, kundi ein kanska sagt, ein av mongum søguligum arketýpum, sum eydkenna hesi 2000 årini, ið liðin eru síðan føding Krists. Og hon varpar — kanska meira enn nøkur onnur søguimynd ljós á øldina, ið um nakrar fáar vikur fer aftur um hurðarbak. Fyrst verður spádómurin kunngjørdur um túsundáraríkið, ið brátt fer at koma. Síðani stendur ein ræðulig orrusta mill- um Guds úrvaldu og Antikrists herskarar. Teir fyrru verða sjálv- sagt við yvirlutan. Til seinast verður tað nýggja ríkið sett á stovn. Í hesum ríki valda lukka og friður. Menniskjan er full- komin. Eingin munur er á mín um og tínum. Allir tvídráttir og trupulleikar eru sum sópaðir burtur. Tað er næstan, sum tikið verður til í kvæðinum: Har skal kelda kurtalig allar ævir renna, har skal eingin livandi til sótt ella sjúkdóm kenna. Gjøgnum ein stóran part av Poul Florenski (1882 - 1937). Russiskur gudfrødingur midøldini kyknadu av og å rørsl- ur upp, ibirtar av profetum, sum spåddu, at eitt glæsiligt messias- riki for at koma. Ofta hendi hetta i landspørtum, har ein åvisur miðaldarídnaður hevdi tikid seg upp — eitt nå klædna- ídnaður — og har tí eisini fyri- treytir vóru fyri sostalari mis- nøgd. Og ofta spruttu rørslurnar úr teimum samtøkum ella brødr- aløgum, sum tátíðar hondverk- arar stovnaðu Hyggja vit nú at 20. old, so tykist fyrsti heimsbardagi at hava havt sama leiklut sum trú- bótin í 16. øld. Við hesum bar- daga fór ein heil mentunarlig og sosial skipan — har trúgv á framburð, upplýsing og skyn- semi vóru høvudstættimir — í sor. Í tí andiliga tómanum eftir hetta omanlopið er tað, sum síggja vit Jan Bockelsons eftir- menn - í meira og minni ørligum útgávum og meira og minni paranoidum hamum - rísa og sessast í hásætið. Teirra leik- pallur er ikki longur avmarkaður til Europa, men fevnir um allan heimin. Mussolini, Hitler, Sadd- am Hussein og Nikolai Ceauc- esco, Mao-Tse-tung og Pol Pot — allir eru teir, við frábrigdum, umboð fyri ta gomlu arketýp- una. TANN MESSIANSKA rørsla, sum fekk mest ávirkan á 20. old, var kommunisman, væl at merkja í tí sniði, hon fekk í Russlandi. Ahugavert er, at rørslunnar oddamaður — Vladi- mir Uljanov, betri kendur sum Lenin — valdi tíðliga at skúgva partar av læruni hjá Karl Marx til viks og heldur lurta eftir messianskum russiskum prof- etum sum Petr Tkatjev og Sergei Netjajev. Tað var ikki neyðugt at bíða, til ein ávísur ídnaður var vaksin fram — og í hansara hølum ein stætt av fæloysingum og eitt ávíst kolveltingarligt medvit. Tað bar til at ganga ein snarveg. Ein bólkur av stældum saman- svornum kundi við vápnum taka valdið, fremja kollveltingina og seta á stovn tað fullkomna sam- felagið. Møguleikin kom, stiv 3 ár eftir at fyrsti heimsbardagi var brostin å. I november 1917 framdu bolsjevikkar kvett og settu fólksins kollvelting - febru- arkollveltingina — ur gildi. I januar 1918 var tjóðfundurin te. tað ting, sum fólkið heyði valt at evna eina stýrisskipan til — slitin og heimsendur. Í 1922 Sergei Kirov heldur róðu á 17. floksfundinum í 1934