leygardagur 22. januar 2005síða 38

38 Nr. 15 - 22. januar 2005 TINGHELLUKRONIKKIN Rolf Guttesen Rg@geogr.ku.dk Kann tað henda her hjá okkum? Hetta er ein spurningur, sum er blivin aktuellur, nú fólk hava sæð, hvussu óvantað og øðiligt nátúran kann taka seg upp ymsastaðni í verðini. Ein jarð- skjálvti í havinum út fyri Sumatra fekk eina tsunami-aldu at reisa seg, og sum ringar í havinum fór hon við ferð í allar ættir. Úrslitið kenna øll, tað skal eg ikki taka upp aftur. Storegga-lopið Nú er prógv funnið fyri, at einaferð leyp ein undirsjóva- skriða ella skalvur á eggini av landgrunninum út fyri norsku strondini, á leið út fyri Ålesund. Tað er langt síðani, men hon gjørdi eina tsunami-aldu, sum helst var nógv størri enn tann, sum vit sóu í Indiska Havinum annan Jóladag 2004. Tað, sum setti prosessina í gongd út fyri Sumatra, varð ein skjálvti í havbotninum, har tvær "plátur" í jarðskorpuni koma saman, og við millumbilum flyta seg eitt sundur, gnadda upp at hvørjari aðrari. Av hesum stendst jarðskjálvti, summatíðir hart, summatíðir veikt. Plátu-tektonikkur í Atlantshavi Øll jarðskorpan er bygd upp av hesum plátum, og fakøkið, sum innan geologi kannar hetta fyri- brigdi er "plátu-tektonikkur" (kemur av einum góðum, goml- um grikskum orði: tekton, sum merkir timburmaður og byggi- meistari). Plátu-tektonikkur kannar, hvussu jarðskorpan er bygd upp av føstum plátum, og hvussu hesar plátur flyta seg, og hvat ið hendir tá tær flytast. Jarðskorpan er býtt upp millum einar 5-10 plátur, so nógv eru plássini og økini, har jarðskjálvtar og vulkangos gera um seg. Í tættbygdum øki eru Japan, Meðalhavið og vestari partur av USA kanska tey mest kendu óstabilu økini. Bæði San Francisco og Los Angeles liggja beint omaná eini rivu, the San Andreas fault, sum javna ger rykk, sum fær undirlendið at skelva. Út fyri Sumatra koma tvær plátur saman. Men hvussu er í Norðuratlantshavi? Jú allan vegin frá norður til suður er ein riva millum tvær plátur, men tær umskarast ikki. Tær reka hvør í sína ætt, eystur og vestur eftir. Á rivunu, sum byggir upp ein rygg, Miðatlantsryggin, liggja vulkanskar oyggjar á rað: Jan Mayen, Ísland, Heimaey, Surtsey, Azorurnar, Acension, St Helena og Tristan da Cunha. Hetta hendir, tí í opinum mitt í millum pláturnar vellir hiti og tilfar upp. Føroyar lógu einaferð mitt í rivuni Einaferð fyri 60 mió. árum síðani lógu Føroyar mitt á rivuni, og vóru áfastar við Eysturgrøn- land. So tá var Ísland slett ikki til enn. Síðan eru hesar atlantisku pláturnar riknar hvør í sína ætt, og havið og vulkanskar smá- oyggjar fylla uppí gloppið. Hvat vita geologar og aðrir at siga frá? Í 1607 kom ein stór alda skol- andi inn gjøgnum Bristol-fjørðin í útsynningsparti av Einglandi. Báðumegin floymdi aldan inn yvir land, og skolaði bygdir burtur. Fleiri túsund fólk druknaðu. Hvat ið orsøkin var til hesa aldu, siga keldurnar lítið um, kanska ein skjálvti úti á havbotninum útfyri. Í 1755 var jarðskjálvti í Portu- gal og Lissabon bleiv hart rakt. Hús rapaðu og eldur kyknaði í nógvastaðni. Fleiri túsund fólk rýmdu úr býnum og oman á keiina við Tejo-áarmunnan undan eldinum. Meðan tey krokaðu á keiøkinum, kom ein risa alda inn yvir, og eini 60.000 fólk lótu lív. Sama alda gjørdi eisini um seg á oynni Madeira í Atlantshavinum og í Írlandi Hvat hendi í Norður- Atlantshavi? Út fyri norsku strondina er ein landgrunnur sum gongur einar 100 km út, dýpíð økist so líðandi niður til umleið 200 metrar. So er ein kantur, og so dýpist skjótt niður á fleiri hundrað metrar, og longur úti í Norskahavinum er dýpíð yvir 3000 m. Landgrunn- urin er í mongum støðum bygdur upp av leysum tilfari, sediment- um og gomlum morenum, leiri, sandi og leysum steinum, sum eru hópaðar upp frá fleiri ístíðum. Tríggjar ferðir er tað hent, at risastór partíir av hesum kanti Tsunami-alda inn yvir Før