leygardagur 29. januar 2005síða 11

Eyðun á Borg fø.-, en.-, da.-lærari Eftir at eitt lesarabræv um enskundirvísing stóð í bløðunum í heyst, hevur landsstýrismaðurin við skúlamálum nú ætlanir um at byrja við enskum í 3. flokki í fólkaskúlanum. Sum lærari í føroyskum, enskum og donskum havi eg nakrar viðmerkingar til hesar ætlanir: Føroyingar duga væl danskt, hampiliga væl enskt, men ikki nóg væl føroyskt!!! Sjálvur haldi eg tað vera rætt at styrkja/menna ensk- undirvísingina, men ikki soleiðis, sum landsstýris- maðurin ætlar. Bara at broyta tímatalvuna soleiðis, at vit fáa 1 ensktíma í 3. flokki og 2 ensktímar í 4. flokki, er ov lítið djarvt, ikki nóg hugflogsríkt! Føroyingar duga ikki nógv væl føroyskt, m.a. av tí øgiligu ávirkan, danskt hevur í skúlanum og í sam- felagnum annars! Tað er skeivt og ørkyml- andi fyri næmingarnar at hava hasar dansktímarnar í 3. flokki! Næmingarnir eru ikki rættiliga komnir á lagið við at lesa og skriva føroyskt, tá vit byrja við donskum! Skulu vit nú í 3. flokki, aftrat tí danska, eisini hava enskt, áðrenn móðurmálið er grundfest, so geva vit vissuliga tí viðbrekna móðurmálinum eitt skot fyri bógvin. Latið okkum heldur byrja varliga við enskum í 3. flokki og donskum í 4. flokki!!! Fyri u.l. 10 árum síðani mælti ein meiriluti í Ráð- legginarnevnd Fólkaskúl- ans til at byrja við donskum í 4. flokki! Táverandi landsstýrismaður var ikki nóg djarvur at fylgja meiri- lutatilmælinum! (Ávísar ábøtur vórðu tó framdar). Núverandi landsstýris- maður hevur møguleikan at gera eina broyting, sum kann gagna bæði fremm- andamálinum og móður- málinum! Best hevði verið, um okkara viðbrekna móður- mál var einasta mál, eisini í 3. flokki! Royndir benda eisini á tað. Kortini órógvar ein ensktími í 3. flokki sjálvsagt nógv minni, enn teir 3 dansktímarnir gera! Enskt ávirkar ikki før- oyskt á sama hátt, sum danska málið ger! Ein or- søk er, at enska málið ikki líkist so nógv føroyskum, sum danskt jú ger. Ein onnur orsøk er sjálvandi, at vit hava danskt rundan um okkum í nógv størri mun enn enskt (bøkur, bløð, sjónvarpstekstir o.s.fr.). Enskt er fremmandamál í Føroyum, ikki danskt!!! Onkur vil vera við, at børn- ini duga meir av enskum nú, enn tey gjørdu fyri nøkrum árum síðani (telda, sjónvarp o.s.fr.). Tað er óivað rætt, men sum ensk- og dansklærari havi eg varnast, at tað er sera stórur munur á danskkunnleikan- um og enskkunnleikanum hjá skúlabørnum. Í byrjan- arundirvísingini kenna tey danskt næstan líka væl sum sítt egna móðurmál, meðan tað enska tykist meir fremmant! Sum dansklærari í einum 3. flokki og ensklærari í einum 6. flokki ber væl til at staðfesta, hvussu stórur munurin er. Í 3. flokki tosa nógvir av næmingunum næstan flótandi danskt, áðr- enn undirvísingin rættiliga er byrjað! Í byrjanarundirvísingini í 5. flokki, harafturímóti, tykist enska málið munandi meir fremmant hjá næm- ingunum! At byrja við donskum í 4. flokki. Undirritaði hevur ávísar royndir við at byrja við donskum í 4. flokki. Ein skúlaflokkur hjá mær byrjaði ikki við donskum í 3. flokki í 1996! Í staðin fyri danskt høvdu næming- arnir meir av føroyskum, tónleiki og evning! Úrslit: tá hesir næmingar fóru úr fókaskúlanum, var miðalkarakterur teirra í munnligum og skrivligum donskum, hægri enn hjá næmingum, sum byrjaðu við donskum í 3. flokki! Sig so tað! So góðu skúla- fólk og politikarar, stúrið ikki fyri danskkunnleikan- um!!! Nær er frægast at byrja við øðrum málum? Danskar royndarfrágreið- ingar siga m.a., "at tað ikki loysir seg at byrja við fremmandamálum niðan fyri 5. flokk, og at undirvís- ing í fremmandamálum í hvussu so er ikki skal byggja á skrivaðan tekst fyrr enn aftan á 4. flokk, soleiðis at lesiførleikin fær frið at mennast á móður- málinum, uttan at aðrir tekstir við øðrum orða- myndum ørkymla." (Kelda: "Tidligere engelskunder- visning 1 og 2". Dansk Lærerhøjskole 1992). Eftir hesum at døma eig- ur avgjørt okkurt at verða broytt í føroyska fólkaskúl- anum. Vit kunnu ikki bara uttan mið og mál kroysta fleiri tímar inn í tímatalv- una uttan samstundis at gera broytingar í donskum! Sum heild er tað skeivt at hava annað mál enn móður- málið í 3. flokki (serliga í Føroyum við okkara við- brekna máli, sum verður so nógv ávirkað av útlendsk- um, serliga donskum). Kortini hevði tað kanska ikki bilað við einum ensk- tíma í 3. flokki, treytað av, at danskt varð flutt upp í 4. flokk! (Misskiljið meg ikki! Sum norðulendingur og dansklærari haldi eg sjálvandi, at vit eisini skulu duga danskt bæði væl og virðiliga!) Móðurmálsundirvísingin má mennast!!! Støðan hjá móðurmálinum er avgjørt ikki nóg góð! Móðurmálskunnleiki er ein fortreyt fyri at duga onnur mál! Tí áttu landsins mynd- ugleikar fyrst at hugsað um at ment móðurmálsfrálær- una í fólkaskúlanum. Málkanningin viðvíkj- andi móðurmálsførleikan- um hjá næmingum í mið- námsskúlunum vísir greitt, at okkara næmingar ikki duga nóg væl at skriva/ stava føroyskt! Í bløðunum er tað næstan sjáldsamt at síggja eina grein ella eitt lesarabræv við ongum stavivillum ella málsligum villum! Danskt "etur" føroyskt!!! Tað er ikki bert í staving, at støðan er vánalig. Málburð- urin er sanniliga heldur ikki nóg góður. Sum oftast er hann ávirkaður av donsk- um. Dømi: Hoyrdi í sending í Útvarpinum: "Tað er simp- ulthen so skeg at prøva for- skelligar forandringar við farvum!" Tú spyrt teg sjálv- an: "Tosa vit danskt í Før- oyum við onkrari føroysk- ari bendingarending?" Í eini aðrari sending í Útvarpinum varð tosað um "sjálvupptikinheit, med- lidinheit og uppmerksom- heit", og í skúlahøpi varð tosað um, at "næmingarnir máttu stadigvekk hava for- skellig behov dekkaði." Sjálvt um øll ikki eru so donsk í sínum talumáli, so er slíkur málburður als ikki óvanligur í Føroyum í dag. Vit eru so ávirkað av donskum, bæði gjøgnum eygað og oyrað, at fjøldin ikki stúrsar við av slíkum málburði. Niðurstøða: Mennið móðurmálsundir- vísingina!!! Vísdómsorð viðvíkjandi donskum í oddagrein í Dimmalætting. Hugaligt at lesa 2 odda- greinir í Dimmalætting í heyst og aftur nú um árs- skiftið. Dimmalætting spyr: "Hava vit ikki ov nógvar dansktímar í skúlanum? Dansktímarnir í føroyska skúlaverkinum verða brúkt- ir til, ikki at venja málsliga førleikan, men meira at geva næmingunum innlit í alheims skaldskap. Fólkini innan føroysku skúlaskip- anina áttu at kannað eftir, um føroysku skúlanæm- ingarnir ikki høvdu fingið nógv meira burturúr, um nakrir dansktímar vórðu tiknir av tímatalvuni fyri ístaðin at givið næmingun- um undirvísing í enskum máli." Frálíkt, Dimmalætting! Við so víðum sjónarringi er kanska onkur glotti fyri framman. Føroyskt kundi møguliga fingið onkran tíma aftrat eisini! Tøl, ið tala!? Ja, alla aðrastaðni í heiminum høvdu slík tøl elvt til rembingar/broytingar, men í Føroyum!? Jú, vónandi! Løgnar viðmerkingar til komandi lógaruppskotið viðvíkjandi enskum. Ein viðmerking frá skúla- myndugleikunum: "Í flestu grannalondum okkara verður byrjað fyrr við undirvísing í enskum máli enn hjá okkum." Og hví man tað vera? Jú, granna- lond okkara hava fyrst móðurmálið og síðani enskt sum fyrsta fremmandamál. Vit hava føroyskt og danskt (næstan á jøvnum føti) og síðani enskt sum 3. mál. Ein onnur viðmerking frá skúlamyndugleikunum: "Tað fer ikki at órógva undirvísingina í føroyskum ella donskum, um byrjað verður við enskum í 3. flokki." Stutt og greitt! Jú, tað er vist, at tað fer, um tit ætla at hava bæði enskt og danskt í 3. flokki! Stutt og greitt! Uppskot. Vit flyta danskt úr 3. upp í 4. flokk. Teir 3 tímarnar, vit tá fáa til taks í 3. flokki, brúka vit soleiðis: 1 ensk- tíma og 2 føroysktímar. Úr- slitið verður avgjørt gagnligt. Nýggja fólkaskúlalógin skerdi tónleik/sang. Tónleikurin varð skerdur, tá vit fingu nýggja fólka- skúlalóg! Tað var ein ódámlig og óskiljandi broyting. Eg ivist ikki í, at núverandi landsstýrismað- ur við skúlamálum tekur undir við at økja/menna tónleik/sang í føroyska skúlaverkinum. Pisakanning fyri politik- arar, fjølmiðlafólk, skúla- fólk og embætisfólk!? Nú verður nógv sagt og skrivað um eina sokallaða pisakanning fyri skúla- næmingar. Hevði tað ikki verið eitt gott hugskot at havt eina pisakanning um móðurmálskunnleika mill- um føroyskar politikarar, fjølmiðlafólk, skúlafólk og embætisfólk? Úrslitið hevði kanska fingið fleiri at raknað við!? Við skúla- og málkvøðu á Borg á Argjum á pálsmessu 2005 Nr. 20 - 29. januar 2005 11 Hvør skal hava 50.000 eyka um mánaðin? Nógv valevni hava bara eittans enda- mál: Tey vilja hava pengar Sjúrður Skaale 8. februar verða einir 30.000 føroyingar riknir av húsi at velja. Teir fáa at vita, at teir skulu velja hugsjónir og politiskar ætlanir. Men tað er ikki so. Tey flestu, sum stilla upp, ætla sær einki at gera á fólkatingi. Tað verður púra greitt, tá vit hyggja at avrikun- um hjá teimum síðani 1998. ABC-flokkarnir hava næstan einki gjørt. Tey vantandi av- rikini hjá Lisbeth, Óla og Jóannes tala fyri seg. Tað, nógv í veruleik- anum siga, tá tey tosa um hugsjónir og ætl- anir, er hetta: Vel meg, so eg fái 50.000 krónur um mánaðin — um- framt ta løn, eg longu fái. Tí tey flestu hava jú longu bæði eitt og tvey størv framman- undan. Tosið hjá hesum fólkum um hugsjónir og ætlanir, er tað reina bluff. Bluff, sum skal lokka fólk frá húsum at velja. Hugsa um tað. Lat ikki ABC-flokkarnar bluffa teg. Hygg at, hvør hevur avrikað nakað. Nýt atkvøðuna, so hon munar. Og vel ein, sum ar- beiðir. VIÐMERKINGAR Fyrst føroyskt, síðani enskt og danskt!!! Endiliga ikki bæði danskt og enskt í 3. flokki!!! VAL05 Móðurmálstímar í skúlunum í Norðulondum. 1. flokkur 2. flokkur 3. flokkur Danmørk 8-10 t. 8-9 t. 7-10 t. Svøríki 8-11 t. 8-10 t. 9-11 t. Føroyar 6-7 t. 6-7 t. 7 t. Hetta vóru tølini fyri nøkrum fáum árum síðani. Tá vóru danir annars í ferð við at menna/økja sína móðurmálsundirvísing, so møguliga eru tølini í Danmørk hægri í dag!? 11- tøl í føroyskum, donskum og enskum (tilvildarlig ár). Allar Føroyar Stílur (10. flokkur). Føroyskt: 4 11-tøl Enskt: 16 11-tøl Danskt: 23 11-tøl Fyrisøgn (9. flokkur). Føroyskt: 15 11- tøl Danskt: 69 11- tøl Kelda: Landsskúlafyrisitingin