mikudagur 16. februar 2005síða 23

Nr. 32 - 16. februar 2005 23 Farna vikan vísti ein ósikran tendens í lutfallinum millum Euro og Dollar. Ein euro hevur givið millum 1,30 og 1,28 dollar seinasta mán- aðin. Men nú mána- dagin var líkt til at euro tók dik á seg og fór upp um 1,30 dollars aftur BÚSKAPUR Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Høvuðsrákið hevur annars higartil verið, umleið síðan heystið 2001 til nýggjárs 2005, at dollarin er viknað- ur, ella hann hevur mist virðið í mun til euro. Í november 2001 kundi man fyri eina euro keypa 0,85 dollar. Í september 2004 fekst tú 1,20 dollar fyri eina euro, og á nýggjárinum var virðið á euro vaksið so mikið at 1 euro gav 1,36 dollar. Sagt við øðrum orð- um, so skuldu fleiri dollars til at fylla uppí eina euro. Ein umrokning sigur so, at euro er øktur í virði í mun til dollar við heili 58%. Hetta er eitt útsving, sum er sera stórt, tá tað kemur til alheims valutamarknaðin. Men síðan kom so ein tíð, har dollarin kom fyri seg aftur, hygg kurvumyndina. Men enn er langt niður á sama støði sum fyrr. Landsbankastjórin Greenspan roynir at vera optimistur Grundleggjandi orsøkirnar eru veikleikar í ameri- kanska búskapinum: Risa- stórt hall á handilsjavnan- um, ovurstórt hall á ameri- kansku fíggjarlógini. Tað sum telur hin vegin hevur verið ein góður vøkstur í búskapinum, ein rættiliga lág renta, og eitt arbeiðs- loysi, sum er lægri enn í Europa. Tó er arbeiðsloys- isprocentið eitt ullint tal, tí nógv eru uttan arbeiði í USA uttan at vera skrásett sum arbeiðsleys. Men so kom dollar fyri seg, og í januar og februar higartil er hann klárt styrknaður. Spurningurin er um "gass- ið" nú er fesjað úr dollaran- um aftur. Stjórin í ameri- kanska landsbankanum, Federal Reserve Bank, Alan Greenspan hevur í seinastuni við sínum út- talilsum styrkt um dollaran. Hann segði, at marknaðar- kreftirnar og ein strammari fíggjarlóg kundu klára problemini. Spurningurin er um hann kann útala seg líka optimistiskt í dag mikudag. Hann skal greiða frá støðuni í amerikansku Kongressini. Summir eyg- leiðarar vurdera eisini, at hansara optimisma bert var ein roynd at forða fyri stór- um dollar-falli. Tøl frá amerikansku hagstovuni Annars komu hósdag í síðstu viku tøl frá ameri- kansku hagstovuni, sum vístu, at handilsjavnin fyri december var eitt sindur frægari enn fyri november, men framvegis við ovur- stórum halli. Hesin relativi batin gav nakrar fáar tímar dollar eitt kvink uppeftir. Men eftirsum broyttu tølini í fyrsta lagi stava frá bí-lig- ari olju, og ikki frá størri útflutningi, so fordampaði optimisman skjótt. Pluss og minus úr Europa Í londunum, sum standa aftan fyri euro, vóru tvær smærri hendingar, sum tó ikki høvdu avgerandi týdn- ing. Í Frankaríki vístu tøl ein búskaparliga vøkstur uppá 2,3%, sum var væl meira enn tey 1,8%, sum serfrøðingar høvdu væntað. Í Týsklandi vaks arbeiðs- loysið harafturímóti til tað hægsta talið í mong ár, so nú eru yvir 10% arbeiðs- leys har. Ein partur av hes- um vøkstri kemst av, at lógir eru broyttar, so fleiri nú verða tald sum arbeiðs- leys. ZDFtext sigur frá, at nógvastaðni hevur lógar- broytingin, kallað Harz-4, ført við sær, at eisini fólk, sum fáa sosialhjálp, húsvill og stoffmisbrúkarar knapp- liga eru tald uppí skaran av arbeiðsleysum. Fíggjarlógaruppskotið hjá Bush er løgið Dick Cheney, varaforseti, framlegði uppskot til fíggj- arlóg, sum skal koma í gildi í november. Tað ljóðaði í framløguni, sum at nú skuldi hallið skjótt og brátt (áðrenn 2009) fáast niður í helvt. Men hvat var inni- haldið. Tvey ting eru at vísa á: a) Útreiðslurnar vera skornar niður á næstan øllum økjum, eisini undir- vísing og gransking. Tað sum slepppur undan eru militer, innanlanda trygdin og hjálp til menningarlond, serliga stríðið móti AIDS- sjúku. b) Stór hol eru í upp- skotinum. Útreiðslur, sum falla til gjaldingar (kríggið í Irak og Afghanistan), síggjast ikki. Hallið á amerikanska statshúsar- haldinum er so stórt, at landið ikki uppfyllir krøv- ini, sum sett vera í euro- londum (treytir í stabilitets- avtaluni). Hallið er 427 milliardir $ í ár, ella 3,5% av BTÚ. Tað skal falla til 390 milliardir $ í 2006. Lat okkum síggja. Krígspengar ikki roknaðir við Forkláringin hjá Bush uppá tey manglandi tølini fyri militerútreiðslur í Irak og Afghanistan er, at ikki ber til at seta nágreinilig tøl á hesar útreiðslur. Eygleiðar- ar meta at hetta kann koma at kosta 70-100 milliardir $. Lars Ole Løcke í Politik- en 100205 vísir eisini á, at eitt stórt mál hjá Bush- stjórnini eru sosialmál ella tann sosiala tryggingin, Social Security, sum hann nú vil privatisera. Eisini í USA gongur tann demo- grafiska leiðin móti eini eldra-tungari samanseting av aldursbólkunum. Fyri at sleppa undan útreiðslurnar av hesum, vil Bush sleppa undan, at staturin hevur ábyrgdina av hesum um 20 ella 40 ár. Annars kallar Løcke í Politiken fíggjar- lógaruppskotið hjá Bush fyri "en hullet ost." Han heldur fram, at tað bert eru tey fáu, sum trúgva orðun- um um, at fáa hallið niður í helvt í 2009. Eisini IMF hevur havt at uppskotinum og sagt, at neyðugt er at fáa fulla javnvág í statshúsar- haldinum til tað tíð, um USA skal kunna klára eina komandi støðu, har ein vaksandi partur av íbúgv- unum verða pensiónistar. Keldur: Lars Ole Løcke: "USA’s budget", Politiken, 100205 ZDFtext Wirtschaft, 130205 NZZOnline "Euro stabilisiert sich", 130205 Amerikanska fíggjarlógin er sum ein schweizar-ostur, full í holum Grannskoðanarátekningin er váttanin frá grannskoð- aranum til almenningin. Í hesari skal grannskoðarin siga, hvørt roknskapurin eftir teirra fatan er rætt uppsettir, og um hesin gevur eina rættvísandi mynd av ognu og skuld felagsins, fíggjarligu støðuni og úrslitinum. Ein »blonk« átekning merkir, at grannskoðarin er samdur við nevndini í roknskaparuppsetingini, og at roknskapurin gevur eina rættvísandi mynd. »Supplerandi upplýsingar« kunnu nýtast,tá grannskoðarin metir, at neyðugt er við viðmerkingum fyri at geva røttu myndina av ársoknskapinum.Tó uttan at hesi er av slíkum slag, at roknskapurin gevur eina skeiva mynd. Eisini kunnu supplerandi upplýsingar nýtast, um felagið í árinum hevur handlað ímóti lógarásettu krøvunum, men at hesi síðani eru komin í rættlag. »Fyrivarni« verða tikin, um roknskapurin inniheldur villur ella ivamál av slíkum slag, at hesi kunnu hava ávirkan á myndina, sum roknskapurin gevur. Eisini kunnu fyrivarni verða givin, um felagið hevur handlað í stríð við lógar- ásetingarnar, og hesi viðurskifti ikki eru komin í rættlag. ÁTEKNINGIN peningurin er negativur. Er hann tað, so senda vit skriv til felagið, har tey hava seks vikur at svara okkum. Er svarið so, at felagið væntar at fáa positivan eginpening gjøgnum vanliga raksturin, so góðtaka vit tað, men vit halda sjálvandi eyga við komandi roknskapunum, soleiðis at kravið verður eftirlíkað, sigur Kristin Balle. Ein trupulleiki í hesum kann tó vera, at føroyska lóggávan ikki inniheldur nøkur krøv um, hvussu grannskoðanarátekningin skal síggja út. Tí kunnu bæði fyrivarni og suppler- andi upplýsingar vera skift- andi frá grannskoðara til grannskoðara. Eik Bankan og Sparikas- san, so er endamálið eisini at signalera nakrar av egin- leikunum, sum hava ser- merkt Sparikassan og sum nú eisini skulu sermerkja tann nýggja bankan. Her er talan um egin- leikar sum styrki, støðu- festi, royndir, trúvirði og fruktbari. Um hetta sigur stjórin í Eik Bank, Brian Toft soleiðis: - Hesir eginleikar hóska stak væl saman við virk- semið og virkisøkið hjá okkum. Eins og tey í Sparikass- anum eru tað, so er Brian Toft eisini sera fegin um nýggja navnið. Ein hevur longu umbiðið og fingið loyvi at nýta tað, tá talan er um heimasíðuna, sum fer at virka ein av fyrstu døgun- um. Fyrivarni Hinvegin so eru ikki allar súðir syftar viðvíkjandi sjálvum navninum á bank- anum. Tí formliga er tað ikki góðkent enn. Leiðslurnar í báðum pen- ingastovnunum bíða í løt- uni eftir, at Patent- og Vare- mærkestyrelsen í Danmark endaliga skal góðkenna, at dótturbankin fær navnið, ið tey hava biðið um. Tí verður navnið brúkt við fyrivarni, upplýsir Sparikassin. Men væntað verður tó, at hesin nýggi bankin í framtíðin fer at kunna føra seg fram við navninum Eik Bankin.