mikudagur 16. mars 2005síða 18

18 Nr. 52 - 16. mars 2005 hjá amerikanarum. Demo- kratarnir vilja selja liberal- ar dygdir, republikanararnir konservatismu. Teir vísa myndir av einari kinesiskari gentu og einum ameri- kanskum drongi, ein svørt kvinna og ein hvít leiðast. Men tá teir hava fingið valdið, bjóða teir tað sama: Ein lat-standa-til-búskap, valdið hjá pengunum og fríhandlinum. Stórfyritøkan er kongur, staturin tegnur og borgararnir forbrúkarar. Men, skrivar Noreena Hertz: “Eg pástandi, at skipanin ridlar. Aftan fyri tað hug- sjónarliga einmælið og kapitalismunar góðkenda stórsigur fer tað at rivna. Er alt so fantastiskt, hví er tað so soleiðis, at fólk fara ikki á val, men heldur út á gøturnar og í vøruhúsini? Hvat er meiningin við demokratinum, tá bara helvtin av teimum, sum hava atkvøðurætt, møta upp, sum td í valstríðnum millum Bush og Al Gore fyri 4 árum síðani, hóast øll vistu, at tað stóð á jøvnum teirra millum? Hvat er kjarnin í politiskari umboð- an, um – sum eg skal vísa seinni – politikararnir akta stórfyritøkurnar í staðin fyri borgararnar.” Tað tók sína tíð, áðrenn nakar mótmælti gongdini. Og hví skuldu fólk eisini tað? Alt tóktist jú at ganga upp á stás. Meginpartin av seinasta 20 ára skeiðnum hækkaði partabrævamarkn- aðurin, meðan renturnar fullu. Í Vesturheiminum áttu flestøll húski bæði sjónvarp og bil. Børnini gingu í góðum mótaklæð- um. Miðalstættin bara vaks og vaks. Mótmælini í Seattle, Göteborg og Genova vórðu nóg illa víst á skíggjanum. Í 1997 royndi ein kanadiskur felagsskapur at fáa ein antinýtsluboðskap fram. Ein tekning av einum grísi varð løgd yvir kortið av Norðuramerika. Hann smaskaði og segði: “Miðal norðuramerikanarin etur fimm ferðir so nógv sum ein meksikanari, 10 ferðir meir enn ein kinesari og 30 ferð- ir so nógv sum ein indari… Steðga á! 28. november er keypsfríur dagur.” Men stórar amerikanskar sjón- varpsrásir sum NBC, CBS og ABC vildu ikki senda reklamuna, hóast tær fingu tilboð um vanligan prís. Tær vildu ikki senda eina reklamu, sum var ósam- bærilig við teirra handils- ligu áhugamál. CBS skriv- aði, at ein keypsfríur dagur stríddi ímóti teirri ráðandi búskaparligu skipanini í USA. Arvur okkara er ein heimur, har forbrúk er tað sama sum búskaparpoli- tikkur, og har stórfyritøkur- nar ráða og eru ódjór við ómetaliga stórari politiskari makt. Stjórnirnar hava framt privatiseringar, hava tikið eftirlit burtur og framt handilsliga liberalisering. Saman við tøkniligu menn- ingini tey seinastu 20 árini hevur hetta havt eitt makt- skifti við sær. 100 tær størstu fleirtjóða fyritøkur- nar hava ræðið á umleið 20% av heimsins egin- peningi. Umsetningurin hjá General Motors og Ford er størri enn øll bruttotjóðar- framleiðslan í Afrika sunn- an fyri Sahara. Fíggjarliga styrkin hjá IBM, BP og General Electric umboðar eina búskaparmakt, sum er størri enn tann hjá teimum flestu smærru tjóðunum. Økonomiin hjá Exxon er líka stór sum tann hjá Chile og Pakistan. Stórfyritøkurnar gerast alsamt størri. Í fyrsta árin- um í nýggja túsundárinum vórðu Vodafone og Mann- esmann løgd saman fyri 183 miljardir dollarar. Chrysler varð lagt saman við Daimler – fyritøkan hevur nú 400.000 fólk í arbeiði. Í 2000 vórðu til- samans 5000 stórar fyri- tøkur lagdar saman, tvær ferðir so nógv sum fyri 10 árum síðani. Samanlegg- ingarnar gerast alsamt størri, og myndugleikarnir lata standa til. Hvør einasta samanrenning gevur stór- fyritøkunum størri vald. Stórfyritøkurnar hava ræð- ið á øllum vørum og tæn- astum, vit keypa: bensin, heilivág, vatn, flutning, út- búgving og teldur í skúl- unum. Tær kunna føða okk- um, styðja okkum ella kvala okkum, sum tær vilja. Myndugleikarnir liggja skerflatir Hetta er heimurin hjá teirri tigandi kollveltingini fyrst í nýggja túsundárinum. Myndugleikarnir tykjast at vera niðurbundnir, og vit verða alsamt meira heft at stórfyritøkunum. Fyritøk- urnar hava lættari og lættari við at flyta, og myndugleik- arnir noyðast at vera laga- ligir fyri at lokka fyri-tøk- urnar til sín ella fyribyrgja, at tær rýma. Teir látast ikki at síggja hol í skattalógini. Tíðindarisin Robert Mur- doch rindar ikki meira enn 6% í skatti tilsamans um allan heim. Í Bretlandi rindaði fyritøkan ongan netto felagsskatt yvirhøvur fram til árslok í 1998, hóast yvirskotið var 1,4 mia. pund síðani juni 1997. Hetta er ein heimur, har tey fólkavaldu leggja seg sker- fløt fyri vinnulívinum, hóast avleiðingarnar av tódnaðari skattainntøku longu síggjast í vánaligari almennari tænastu og í undirstøðukervinum. Tað var tann tíð, tá statir- nir stríddust fyri at vinna størri landaøki. Nú stríðast teir fyri størri marknaðar- parti. Eitt høvuðsstarv hjá statinum er at tryggja vinn- uni góð kor. Tjóðríkini – ella nasjonalstatirnir – hava í dag tað høvuðsstarv at bjóða vinnuni almennar góðgripir og tann infra- strukturin, henni tørvar, fyri so lágan kostnað sum gjørligt. Samstundis verja tjóðríkini heimsins fríhand- ilsskipan. Meðan henda gongd hev- ur verið, eru bæði rættvísi, javnstøða, rættindi, um- hvørvi og sjálvt trygdar- spurningar farin fyri bakka. Tak td Taliban – USA styðjaði stýrið fram til 1997 orsakað av amerikanskum oljuáhugamálum, hóast stýrið als ikki helt manna- rættindini. Ongantíð fyrr hevur gjógvin millum rík og fátæk verið so stór sum nú. 45 miljónir ameri-kan- arar hava onga heilsu- trygging. Amerikanarar brúka miljardir av dollarum um árið til kosmetikk, men heimurin hevur ikki ráð at lata ST fáa tær 9 miljard- irnar, sum eru neyðugar til tess at tryggja øllum fólk- um góð saniter viðurskifti og reint drekkivatn. Bretski Arbeiðaraflokkurin Labour er endurgivin fyri at hava sagt, at tað hevur størri týdning at skapa ríkidømi enn at býta tað út. Í 10 ára skeiðinum frá 1988 vaks inntøkan hjá teimum fátækastu í USA bara við 1% og vaks sam- stundis 15% hjá tí ríkasta fimtinginum av fólkinum. Í New York er inntøkan hjá teimum fátækastu 20% av fólkinum í miðal 10.700 dollarar um árið, meðan tey ríkastu 20% tjena 152.350 dollarar. Miljónir av ameri- kanarum, sum hava ar- beiði, og eitt av fimm børn- um liva í fátækadømi. Gjógvin millum fátæk og rík hevur ikki verið so stór síðani 1920-ini. Beint fyri aldaskiftið var ognin hjá Bill Gates líka stór sum nettoognin hjá fátækastu helvtini av amerikanska fólkinum. Kapitalisman hevur sigr- að, men øll sleppa ikki upp í part, tá skift verður. Myndugleikarnir látast ikki at síggja veikleikarnar. Og skipanin er rotin. Alt ov nógvar politiskar gølur eru: Helmuth Kohl, Hel- muth Schmidt og Mitterand eru millum teirra, vit kenna ella hava illgruna til. Rein- førir politikarar skylda vinnulívinum meir og meir. Ongastaðni sæst hetta so væl sum í USA. Forseta- skeiðini hjá Clinton drukn- aðu í gølum frá fyrsta degi: frá Whitewater-skuldset- ingunum til tað seinasta miskunnsemi mótvegis skattasvikaranum og vápnahandilsmanninum Marc Rich. Fyri at gerast forsetavalevni í 2000 var sum altíð neyðugt at vissa sær stuðul frá stórfyritøk- um. Al Gore hevði 133 og Bush 191 mió. dollarar at ráða yvir. Báðir flokkarnir mótmæltu einum lógarupp- skoti um at seta forboð fyri, at vinnulívið, fakfeløg og einstaklingar kundu geva flokkunum óavmarkaðar peningaupphæddir til val- stríðið. Tað er ikki so løgið, at stjørnan hjá politikarum bliknar. Fólk eru varug við teirra áhugamálsstríð og venda sær frá politikkinum. Í 80-árunum breiddi demo- kratiið seg um allan heim við fólksins stuðli, men í nítiárunum minkaði vallut- tøkan mestsum allastaðni. Limatalið í flokkunum minkaði, og virðingin fyri politikarum fór sama veg. Allastaðni, frá teimum gomlu demokratiunum í USA og Vesturevropa til tær ungu tjóðirnar í Latín- amerika og Eysturasia, hava fólk minni álit á tí al- menna enn fyri 10 árum síðani. Í 2001 var vallut- tøkan í Bretlandi ikki meira enn 59%, 10% minni enn í 1997 og minsta luttøka síðani fyrra heimsbardaga. Um allan heim seta fólk spurnartekin við trúskapin hjá myndugleikunum og ætlanirnar hjá fyritøkunum. Tey stúra fyri, at kapitalisman hevur fingið ov víðar ræsur, og at ov nógvir taparar eru Saman við Ronald Reagan gav Margaret Thatcher stórfyritøkunum ómetaligt vald Framhald av síðu 17