mikudagur 23. mars 2005síða 23

Nr. 57 • mikudagur • 23. mars 2005 • 79. árgangur • www.sosialurin.fo 2. partur VINNUBÓKMENTIR Finnbogi Ísakson Rættilig broyting kom í viðurskiftini millum stat og búskap í 1979 og 1980, tá fyrst Margaret Thatcher gjørdist forsætisráðharri í Bretlandi og Ronald Reag- an síðani forseti í USA. Bæði vóru fyri frælsum marknaðarkreftum og hart ímóti, at staturin legði uppí. Keypmansdóttirin og sjón- leikarin úr Hollywood vrakaðu Keynes og háls- fevndu búskaparfrøðingar sum Milton Friedman og Friedrich Hayek. Báðir ásannaðu, at marknaðar- kreftirnar høvdu sínar veik- leikar. Men teir hildu, at frælsar marknaðarkreftir vóru betur førar fyri enn staturin at fordeila vørur og tænastur, og at royndirnar hjá myndugleikunum at stríðast ímóti veikleikunum hjá marknaðinum skaddu meira, enn tær gagnaðu. Teir tóku hugskotið fram aftur, sum hevði myndað búskaparpolitikkin frá Victoriutíðini fram til krakkið í Wall Street. Stat- urin skuldi tryggja, at marknaðarkreftirnar ikki vórðu órógvaðar, og syrgja fyri, at vinnulívið fekk best hugsandi trivnaðarmøgu- leikar. Tað er framvegis ivasamt, um hetta kundi roknast sum ein nýggj hugsjón, tí Thatcher og Reagan førdu ikki sama búskaparpolitikk í øllum førum. Umsitingin hjá Reagan helt, at skatta- lætti var besti hátturin at økja framleiðsluna. Thatch- er legði dent á ein strangan peningapolitikk – tað var tann sokallaða monetar- isman. Felags fyri bæði var, at tey avnoktaðu tann keyn- esianska politikkin, sum hevði verið førdur í Vestur- heiminum síðani kríggið. Heldur enn at seta sær ar- beiði til allar hendur og eitt stórtøkið vælferðarsamfe- lag sum mál, valdi tann nýggi høgrivongurin at basa inflasjónini og minka tær almennu útreiðslurnar. Í staðin fyri blandingsbúskap vildu tey hava ein mini- mumsstat, har mong virkis- øki vórðu privatiserað ella boðin út. Marknaðarliberalistarnir hildu, at fólk høvdu væntað sær alt ov nógv av statinum í árunum eftir kríggið. Staturin skuldi ikki annað enn linna tær ringastu plág- urnar í mannalívinum, og annars skuldi hann skapa karmar, sum vinna og sam- felag kundu virka innan- fyri. Væferðarsamfelagið hevði gjørt fólk løt og ófræls. Staturin skuldi ikki longur býta samfelagsins ágóða so javnt sum gjørligt millum fólk, men fólk skuldu taka sær av sær sjálvum og eisini syrgja fyri at útvega sær arbeiði. Tað varð hildið gott at vera sjálvsøkin. Í USA setti Reagan strangari reglur í verk fyri tey, sum søktu almanna- hjálp, og rætturin til mat- kupongir og stuðulin til barnafamiljur vórðu skerd. Í Amerika átti staturin ong- antíð stórvegis av vinnulív- inum, og tí gjørdist høvuðs- tátturin í liberaliseringini hjá Reagan at minka al- mennu ávirkanina á bú- skapin. Tað var Jimmy Carter, sum byrjaði henda politikk í seinnu helvt av sjeytiárunum. Reagan tók príseftirlitið á olju av, link- aði avmarkingar fyri jarn- breytaflutningi, kringvørp- ini, olju- og gassídnaðin og var varin við at brúka kapp- ingarlógir. Amerikansku fakfeløgini høvdu ikki havt stórvegis at sagt í mong ár, men kortini valdi Reagan at fara líka harðliga fram sum Thatcher móti fakfeløgunum. Stutt eftir, at hann hevði tikið við sum forseti, fóru flogleiðar- ar í verkfall. Reagan gjørdi ikki mætari enn at geva øllum sekkin. Hernaðar- ligir flogleiðarar og ný- lærdir fingu størvini. Í 1981 gav Reagan stóran skattalætta, og skattalógin varð samstundis broytt, so at vinnulívið fekk nógvar møguleikar at sleppa bíliga í skatti. Nógvar stórar amerikanskar fyritøkur rindaðu ikki eitt oyra í skatti. Marginalskatturin lækkaði úr 70 niður í 28%. Í Bretlandi seldi stjórnin statsognir fyri 67 miljardir pund í 80-unum og 90- unum. Tað almenna hevði átt tað mesta av kolinum, stálinum, gassinum, elveit- ingini, vatninum, jarnbreyt- unum, flogfeløgunum, tele- samskiftinum, kjarnorkuni og skipasmiðjunum, og haraftrat átti staturin nógv í oljuni, bankunum, farma- flutninginum og flutningi eftir vegunum. Thatcher lækkaði skattin bæði hjá vinnuni og borgar- um, prís-, vinnings- og valutaeftirlitið varð tikið av. Fleiri 1000 fólk í Bank of England vórðu søgd upp. Eftirlitið við kringvørpum, flutningi og reklamu varð tikið av. Í 1979 vóru fýra ferðir so nógvir limir í fak- feløgunum sum parta- brævaeigarar. Áðrenn 10 ár vóru farin, vóru hesir seinnu í meiriluta. Kapital- isman skuldi gerast “fólks- lig”, og øll, sum vóru ímóti, vórðu álopin. Fakfeløgini fingu skyldina av, at tað gekst ídnaðinum so illa. Nýggja kapitalisman fór um alln heim Trúarorðini hjá anglo- amerikanska marknaðar- búskapinum vórðu skjótt breidd út um allan heim. Nýggj tøknifrøði innan samskifti og sjónvarp gjørdu sítt. Tað hevði al- stóran týdning, at altjóða lánistovnar sum valuta- grunnurin IMF og Heims- bankin styðjaðu ta nýggju kapitalismuna, sum fór sum eldur úr Latínamerika til Asia, India, tað mesta av Afrika, frá gomlum kapital- istiskum londum í aftur- gongd, sum Bretland, til sterk kapitalistisk lond sum Týskland, ið annars hevði eina gamla siðvenju við almennum eftirliti. Og at enda til tey kommunistisku londini, sum høvdu havt planbúskap. Marknaðurin gjørdist loysunarorðið, so hvørt sum liberaliseraðir statir kundu vísa á góð úr- slit. Tey fyrstu londini, sum fevndu anglo-amerikansku kapitalismuna, vóru tey, sum áður vóru undir bretskum harradømi, Au- stralia og Kanada. Og vit í Føroyum, sum fingu Carragataálitið, hava eisini frætt um New Zealand, eitt av heimsins best útbygdu sosialdemokratium, sum gjørdist ein nýliberalur statur. Samfelagið varð radikalt nýskipað, og ongin av teimum mest týðandi sosialu stovnunum fekk frið. Hernaðarligu einaræð- isharrarnir í Latínamerika í 80-árunum – sum Pinochet í Chile – og leiðararnir í Mexico, Argentina og Brasilia fóru somu kós. Teir ásannaðu, at hetta var treyt- in fyri at fáa lán frá IMF. Høg inflasjón og stór skuld noyddi leiðarar í Evropa at seta spurnartekin við búskaparpolitikkin. Helmuth Kohl í Týsklandi og Chirac í Fraklandi vóru ikki fanatiskir høgramenn sum Thatcher og Reagan, men ásannaðu, at fíggjar- ligir fyrimunur vóru við privatisering. Kohl avmark- aði sosialar stuðulsskipanir og heilsutilboð, fyritøkur vórðu privatiseraðar, verk- falslógirnar broyttar til frama fyri arbeiðsgev- ararnar, og skatturin á vinn- uni varð lækkaður. Í Italia og Fraklandi vórðu al- mennar fyritøkur privati- seraðar í 10 ára skeiðinum fram til 1995 fyri 50 mil- jardir dollarar. Samstundis vóru dagar- nir hjá kommunismuni – einasta rættiliga avbjóðar- anum hjá kapitalismuni – taldir. Á heysti í 1988 helt Gorbatjov røðu í ST og segði, at kalda kríggið var av. Árið eftir fall Berlin- múrurin, og trý ár eftir tal- una hoknaði Sovjetsam- veldið saman. Vilhjálmur Landtøku- maður tók Ongland við svørði, men tað vóru fjøl- miðlarnir, sum bastu Sov- jetsamveldinum. Tøkni- frøðin gjørdi tað ómøguligt hjá Sovjetsamveldinum framhaldandi at forða fyri, at borgararnir fingu at vita um glæstritilveruna í Vest- urheiminum. McDonalds, Levis, BMW og rocktón- leikur gjørdust fyri eystur- evropearar líka týðandi ímyndir av vesturlendskum lívsstíli sum fleirflokka- skipan, talu- og skrivifrælsi og frælsi at ferðast. Hern- aðarútreiðslurnar beindu fyri sovjettiska búskapin- um, og tað var púra vón- leyst at hugsa um at gera eina skipan, sum kundi kappast við stjørnukrígs- ætlanina hjá Reagan. Lond, sum høvdu havt sovjettisku kommunismuna sum fyrimynd, løgdu eisini um. Nevnast kunna India og afrikansku londini Zambia og Tanzania. Eisini Kina fekk marknaðarbú- skap. Lond, sum sóu fram- gongdina í asiatiskum tikarabúskapum sum Singapore, Hongkong, Tai- wan og Suðurkorea, fóru nú at loyva útlendingum at gera beinleiðis íløgur. Tey sóu, at hesi lond og øki fingu almikið gagn av at gera loyvisavtalur og felags framtøk og fingu fyrimunir burtur úr kapitalinum og tøknifrøðini, sum tær út- lendsku fyritøkurnar og íleggjararnir komu við. Lat-standa-til kapitalisman Samstundis minkaðu tey ríku londini menningar- hjálpina. Í 1992 vóru bein- leiðis útlendskar íløgur í menningarlondunum fyri fyrstu ferð størri enn menn- ingarhjálpin, og munurin er vaksin síðani. Í 1997 vóru íløgurnar 160 miljardir dollarar og menningar- hjálpin 40 miljardir dollar- ar. Til sammetingar kann nevnast, at í 1990 var menningarhjálpin 60 mil- jardir dollarar og íløgurnar 20 miljardir dollarar. Í teimum ríku londunum ansaðu stjórnirnar nú væl eftir, at tær almennu út- reiðslurnar skuldu ikki vera ov stórar, og tí skerdu tey menningarhjálpina heldur enn at skerja sínar egnu tænastur ov nógv. Hugsjónin um ta ný- liberalu lat-standa-til-kapi- talismuna hjá Thatcher og Reagan var tann ráðandi í heiminum fyrst í nítitalin- um, og eisini vinstrasinn- aðir flokkar tóku hana til sín. Teir nýggju demokrat- arnir í USA við Bill Clint- on á odda løgdu ikki so stóran dent á sosialt rætt- vísi, men á vinnulív, íløgur, kappingarevni og fríhandil. Teir vildu heldur geva Tann tigandi kollveltingin 20-ára nýliberala eksperimentið, sum byrjaði í Westminster og Washington, hevur ikki gagnað okkum øllum. Tann tradisjo- nelli hátturin at máta búskaparligan vøkstur, so sum brutto- tjóðarframleiðsla pr. íbúgva ella vøkstur í bruttotjóðarfram- leiðsluni, fjalir veruleikan. Tað er millum annað staðfestingin hjá Noreena Hertz. Tað er bók hennara, sum er grundarlag undir greinarøðini hjá Finnboga Ísakson Framhald á næstu síðu