mikudagur 23. mars 2005síða 25

Nr. 57 - 23. mars 2005 25 prinsin á, at teir gingu í fimta flokki saman í Chelsea í London í 1957, 9 ára gamlir. Síðani hevði lívsleið teirra verið sera ólík. Harold var sonur ein rík- mann, vaks upp í einum fimmhæddahúsum í einum tí fínasta býlinginum í London, og endaði við at sova úti í býarpartinum Strand. Nú livdi hann av almannastuðli á einum ból- og-bita gistingarhúsi og seldi Big Issue á undir- grundarstøðini í Holborn. Tá leiðir teirra skildust í 1957 fór Charles á góðan skúla og Harold fór á dýr- asta privatskúla í Bretlandi. Í sjeytiárunum var hann dugnaligur journalistur, var reportari hjá Sun og gav eina bók út um flúgvandi borðiskar. Hon gjørdist nr. 8 millum mest seldu bøkur. Hann hevði verið giftur tvær ferðir og átti 3 børn. Trupulleikarnir tóku seg upp, tá bæði pápin og stjúk- móðirin doyði í 1987. Hann hevði leingi verið heldur vátligur og gjørdist nú alkoholikari. Arvin uppá 30.000 pund søplaði hann burtur, og húsini misti hann eisini. Charles prinsur segði við fjølmiðlarnar: “Sjálvt um tey hava havt góðan upp- vøkstur, hava mong ung í dag ilt við at varðveita álitið á sær sjálvum, tá tey møta tí øgiliga trýstinum í okkara nýmótans lívi. Tá eg hitti Harold Clives, fekk eg eina livandi áminning um, at mestsum ein og hvør kann enda við at sova úti. Vit liva í einari verð, sum gerst alsamt meira materi- alistisk og verðslig, har samleikin hjá fólki mangan einans verður roknaður eftir teirra avrikum og inn- tøku heldur enn eftir, hvussu nógv tey veita sam- felagnum sum heild.” Og Noreena Hertz tekur samanum: “20-ára nýliberala eks- perimentið, sum byrjaði í Westminster og Washing- ton, hevur ikki gagnað okk- um øllum. Tann tradisjo- nelli hátturin at máta bú- skaparligan vøkstur, so sum bruttotjóðarframleiðsla pr. íbúgva ella vøkstur í bruttotjóðarframleiðsluni, fjalir veruleikan. Tað er ikki bara Harold Clive, sum er útihýstur frá vakstrar- gongdini, óteljandi mong onnur eru eisini útihýst.”. Tann heimsumfatandi nýskoðanin móti nýliberal- ismu í 1980-unum og 90- unum skuldi javna livifótin millum rík og fátæk lond. Tað hendi ongantíð. Inn- tøkumunurin millum eyst- ur-vestur og suður-norður er størri nú enn nakrantíð. Heilivágurin hjá Heims- bankanum og IMF – struk- turtillaging, liberalisering av handli og fíggjarviður- skiftum og minni eftirlit – hevur gjørt samráðingar- megina hjá fakfeløgunum veikari, ført til stórar pri- vatiseringar yvir háls og herðar og forðað londum at økja tær almennu útreiðsl- urnar, so tey kundu nøkta vælferðartørvin. IMF og Heimsbankin kunna treyta lánveiting við kravi um, at londini skula góðkenna teirra búskaparligu sjónar- mið. Mangan versnaði sjúk- lingurin. Innlendis minkaði búskaparligi ójavnin í mongum londum frá 1945- 70, men síðani hevur tað gingið øvugtan veg um allan heim. Í øllum teimum fyrrverandi kommunista- londunum eystanfyri, í mesta partinum av Latín- amerika, og nógvastaðni í Suður-, Suðureystur- og Eysturasia er fíggjarligi ójavnin vaksin nógv tey seinastu 20 árini. Í Meksiko livdu 49% av fólkinum í fátækradømi í 1981, nú er talið 75%. Heldur ikki lond, sum hava roynt at fylgja krøv- unum úr Washington út í odd og egg, hava havt vinn- ing av tí. Síðani 1994 hevur Suðurafrika stílað eftir, at landið skal gerast integrer- aður partur í heimsbúskap- inum. Á summum økjum er liberaliseringin av handlin- um farin longur, enn fyrst GATT og síðani WTO hava kravt. Stuðul kann ikki longur veitast klædnaídn- aðinum, sum gav mongum arbeiði. Búskapargongdin hevur verið vánalig. Síðani apartheid varð tikið av hevur vøksturin í Suður- afrika verið lítil, arbeiðs- loysið vaksandi, útbygg- ingin av almannaverkinum og undirstøðukervinum hevur verið óhugnaliga lítil. 10% av húsarhaldunum standa fyri næstan 50% av nýtsluni, meðan tey fátæk- astu 10% so dánt standa fyri 1%. Líkt er til, at tann strangi marknaðarstýrdi vinnupolitikkurin máar undan heldur enn styðjar sosiala endurreisn. Alt verður gjørt fyri at draga kapital til sín Kina er tað landið í heimin- um, sum hevur ein tann størsta búskaparliga vøkst- urin. Nú hevur Kina gjørt av at gerast limur í alheims handilsfelagsskapinum WTO. Landið noyðist so at liberalisera handilspolitikk- in og avtaka alt tað ídnaðar- politiska apparatið, sum hevur stuðlað statsfyritøk- unum. Tær flestu av hesum fyritøkunum standa seg ikki í fríari kapping og við ongum studningi. Arbeiðs- pláss hjá 90 miljónum fólk- um eru í vanda, og Kina hevur ikki eitt sosialt trygd- arnet, sum kann taka ímóti so mongum. Kili er eitt av londunum, sum hevur havt stóran búskaparvøkstur við at halda seg til tey nýliberalu búskaparprinsippini, men heldur ikki har verða tær vunnu ognirnar býttar mill- um fólkið. Bara ein minni- luti fær fyrimun av vinn- inginum. Myndugleikarnir í lond- um í triðja heiminum royna at fáa fleirtjóða fyritøkur at gera íløgur. Serligur tørvur er á íløgum nú, tá menn- ingarhjálpin er minkað so nógv. Fyri at fáa íløgurnar fremja myndugleikarnir strong tiltøk: avmarka eftir- lit ella taka tað av, lækka lønirnar, skerja vælferðina, og heilsutænasturnar, sum arbeiðsgevararnir gjalda til, verða avmarkaðar. Fakfe- løgini verða niðurbundin. Í Kina eru hundraðtals fak- felagsfólk sett í fongsul ella send í arbeiðslegur. Fyri- tøkurnar sleppa at dálka umhvørvið nógv meira enn ynskiligt er, sæð frá sam- felagsins sjónarmiði, mannarættindini verða brotin, myndugleikarnir látast ikki at síggja lógar- brot, alt samalt fyri at draga útlendskar íløgur til landið og alt í navni marknaðar- búskaparins. Fyritøkurnar fáa profitt- in, men ráðharrar og kor- ruptir embætismenn fáa eisini sín part. Somuleiðis tey, sum fáa arbeiði hjá út- lendsku fyritøkunum. Van- liga rinda tær hægri løn enn heimligar fyritøkur. Kina hevur havt fyrimun av at vera tað landið, sum hevur fingið flestar út- lendskar íløgur tey seinastu árini. Árligi búskapar- vøksturin hevur verið óvan- liga stórur tey seinastu 20 árini og er nú 8,5%. Kortini livir ein fimtingur av fólk- inum fyri minni enn ein dollara um dagin. Í nítiár- unum hevði India størri framgongd í kunningar- tøkni enn nakað annað menningarland, men kortini livir helvtin av fólkinum fyri hálvan annan dollara um dagin. Munurin millum viðurskiftini í bygd og bý í Kina og India er nú so stórur, at tað ber ikki til at hugsa sær, at hesir heimar eru partar av sama landi. Í Nigeria liggja 80% av av- lopinum hjá oljufyritøk- unum eftir í landinum, men tað er bara ein lítil vald- stætt, sum fær gagn av tí. Marknaðurin virkar ikki sum flóðin, ið lyftir øll før í senn. Verða bygnaðartil- lagingar og liberaliseringar framdar, uttan at tað er skylda samstundis at býta ágóðan, so tykist tað, sum at broytingarnar hava havt við sær, at nógvir sosialir bólkar hava tað verri, ser- liga teir viðbreknu og tey fátæku. Ein leiðari í oljuvinnuni í Columbia segði tað so- leiðis: “Hesar verkætlanir- nar eru góðar fyri stjórnina og okkum sum fyritøku… tær eru góðar fyri øll, sum duga at gera sær dælt av støðuni… men meirilutin hevur ongar fyrimunir… tær eru bara góðar fyri tey, sum duga at sleppa upp í part.” Summastaðni verða fólk forfylgd, mótmæla tey íløgustreyminum, tí tey óttast, at prísurin gerst ov høgur. Fleiri fráboðanir eru um, at nigerianskir trygdar- hermenn hava fongslað ella dripið fólk, sum hava mót- mælt virkseminum hjá oljufeløgunum. Í november 1995 varð Ken Saro-Wiva í Nigeria avrættaður saman við átta øðrum eftir eitt rættarmál, sum ikki stóð mát við altjóða standard. Hann var politiskur aktiv- istur, skald og sjónleika- høvundur og stóð í fimm ár á odda fyri frígering av Ogonilandi og kravdi end- urgjald frá Shell fyri um- hvørvisskaða, sum Shell hevði voldað í landinum. Í mai í 1997 bukaði ind- iska politiið 180 friðarlig mótmælisfólk uttan fyri portrið hjá Enron, sum síð- ani er komið í ringt orð. Fólk mótmæltu einum vatnorkuverki, tí tey hildu, at tað fór avstað við tí vatni, sum heldur lítið var av frammanundan, og at fisk- ur fór at doyggja. Í stremb- anini eftir útlendskum kapitali hava stjórnir í triðja heiminum ikki fýrt fyri at offra sínar egnu borgarar – og vinningin hava tær mangan stungið í egnan lumma. Órættvísið í triðja heim- inum er skakandi. Kon- vensjonellur lærdómur sig- ur orsakirnar vera, at lond- ini eru búskaparliga til- afturskomin, og at demo- kratiið er veikt ella als ikki til staðar. Henda læran sigur, at alt hetta broytist og batnar, verður búskapurin latin upp og útlendskar íløgur gjørdar. Tað hevur við sær útbúgving og upp- læring, sum so aftur gevur eina meira upplýsta ar- beiðsmegi og umhugsna miðalstætt. Noreena Hertz skrivar, tann konvensjonelli lær- dómurin loypur um, at bæði arbeiðslagið og úrslitini av einum politikki, sum frem- ur marknaðarkreftirnar, kann gera munin á monn- um størri enn tað, sum kann verða góðtikið. Sundur- lyndið, sum vinnur fram í samfelagnum, kann beina fyri teimum góðu spádóm- unum um, hvat handilin og íløgurnar kunna hava við sær. Sum dømi nevnir hon ófriðin í Argentina í 2001. Tað er ein sterkur vitnis- burður um skrædlið í so- siala kapitalinum, sum stendst av øktum misjavna: Um tað mundið fullu 2000 fólk hvønn dag niður undir fátækramarkið í Argentina. Kina er tað landið í heiminum, sum hevur ein tann størsta búskaparliga vøksturin