hósdagur 31. mars 2005síða 23

3. partur VINNUBÓKMENTIR Finnbogi Ísakson Munurin millum rík og fátæk lond og millum rík og fátæk fólk í londunum er vaksin tey seinastu 20-25 árini, skrivar Noreena Hertz í sínari bók. Sum dømi nevnir hon, at 13,7% av amerikanska fólkinum – 36,5 miljónir – liva í fá- tækradømi, meðan 1% av fólkinum eigur 40% av landsins ríkidømi. Fyri 25 árum síðani vóru tað 13% av fólkinum, sum áttu tey 40 prosentini. Hetta merkir, at 13.000 tey ríkastu húsar- haldini í Amerika hava næstan líka nógv í inntøku sum tær fátækastu 20 mil- jónirnar húsarhaldini. Støð- an er ikki nógv mætari í fleiri øðrum londum, sum teljast millum tey mest framkomnu í heiminum. Tey, sum taka undir við globalu kapitalismuni, siga, at hetta er ein skiftisstøða, at skipanini bagir einki, men at ov stutt tíð er frá- liðin síðani umskipanina. Vælstandurin fer at enda at røkka øll. Kanska viðganga tey, at skipanin hevur íborið miskunnarloysi, men gera ta niðurstøðu, at fyri sam- felagið sum heild er prís- urin fyri nýliberalismuna verdur at gjalda. Men hvør skal taka sær av teimum, sum tapa uppá kapitalism- una, meðan vit bíða eftir, at øll skula fáa gagn av henni? Tað tykist ikki, sum at staturin fer at gera tað. Uppfatanin hjá Reagan og Thatcher hevur stóra undir- tøku – uttan mun til floks- lit. George Bush hevur boðað frá fleiri tiltøkum, sum skula flyta ta sosialu ábyrgdina av borgarunum frá statinum til hin ein- staka. Eitt er, at fólk skula syrgja fyri síni egnu pen- sjón við at seta pening í partabrøv. Trúarfeløg og sjálvbodnir felagsskapir fara meir og meir at fáa ábyrgdina av at nøkta sosiala tørvin. Men mynd- ugleikarnir høvdu kanska ikki kunnað gjørt so nógv við tey sosialu viðurskift- ini, hóast teir høvdu viljað. Sum fyrrverandi stjórin í týska tjóðbankanum Hans Tietmeyer segði: “Politik- ararnir muga skilja, at nú verða teir stýrdir av fíggj- armarknaðunum og ikki sum fyrr av almennum kjaki.” Heldur fíggjarmark- naðurin, at útbygging av almenna heilsuverkinum ella skúlaverkinum gerast ov dýr, svarar hann aftur við hægri rentustøði ella fallandi valuta. Á henda hátt bjóðar fíggjarmarkn- aðurin sjálvari sjálvstøðu ríkisins av. Tann globala kapitalisman dikterar meir og meir, hvat stjórnirnar kunna og ikki kunna gera. Fleirlanda fyritøkurnar eru vitandi um tað vald, tær hava. Tær krevja alla tíðina betri treytir. Tær vilja ikki byggja verksmiðjur í lond- um, har lønir og skattir eru ov høg, krøvini ov stór, og studningur og lán ikki standa í boði, ella taka tær seg úr slíkum londum. Meir og meir ráða tær fyritøk- urnar, sum hava mest at siga víða um heim. Politik- ararnir kunna ikki annað enn mutra stórfyritøkurnar fyri at fáa tær at lata vera við at flyta av landinum, men teir fáa onga trygd fyri, at fyritøkurnar ikki verða fluttar kortini, tá nak- að er fráliðið. Ríkismynd- ugleikarnir gerast alsamt máttleysari mótvegis teim- um risastóru fyritøkunum, sum fóru um tjóðarmørk fyri mongum árum síðani. Skatturin lækkaði Skattlegging hevur verið ein grundleggjandi rættur hjá statinum. Skatturin kann nýtast til at rætta so- sialan og fíggjarligan ójavna. Men stórfyritøkur- nar trýsta eisini skattin nið- ur. Tað er ein spurningur, hvussu leingi eitt land kann hava størri skattatrýst enn eitt annað land. Avleiðingin kann skjótt vera, at fyritøk- ur í hópatali flyta burtur. Ír- land er ímóti, at skatta- støðið í ES verður javnað, tí Írland hevur lægri skatta- prosent enn hini londini og hevur tí lættari við at draga kapital til sín. Skattingin av stórfyritøkum lækkar um allan heim: Td lækkaði skattastøðið á amerikansk- um dótturfeløgum í menn- ingarlondum úr 54% niður í 28% frá 1983 til 1996. Í ídnaðarlondunum lækkaði skattastøðið hjá stórfyri- tøkunum úr 50% niður um 35% frá 1980-unum til 2001. Í Týsklandi er felaga- skatturin lækkaður 50% 20 tey seinastu árini, hóast fyritøkurnar hava økt vinn- ingin 90%. Í 1999 ætlaði fíggjarmálaráðharrin Oskar Lafontaine at hækka fe- lagaskattin, men ein bólkur av fyritøkum forðaði hes- um. Harímillum vóru fleiri bankar og týska orku- og ídnaðarfelagið. Fyritøkur- nar hóttu við at flyta íløg- urnar og verksmiðjurnar burtur í onnur lond, um politikkurin hjá myndug- leikunum ikki hóvaði teimum. Hóttanin hjá fyri- tøkunum mundi gera sítt til, at Lafontaine noyddist frá sum fíggjarmálaráðharri. Tá hann fór, segði hann: “Enn ber ikki til at selja hjartað á børsinum.” Næsti meðarbeiðarin hjá kanslar- anum svaraði: “Nú fer tað at vera øðrvísi. Vit muga stevna aðra leið. Raðfesting- arnar hjá Gerhard Schröd- er verða øðrvísi, tað er eyð- sæð.” Fáa mánaðir seinni lækk- aði Týskland felagaskattin, men longu í 2003 vildi vinnulívið vera við, at eftir- litið við vinnuni var ov strangt, og at skatturin var ov høgur. Tað varð avdúk- að, at sjálvt Deutsche Bank í loyndum umhugsaði at flyta úr Týsklandi. Altjóða vinnulívið heldur seg ikki einans til felaga- skattin, men leggur eisini trýst á myndugleikarnar at fáa teir at lækka persóns- skattin. Fleiri svenskar fyri- tøkur, teirra millum Erics- son, hava hótt við at flyta av landinum, tí tær siga tann høga inntøkuskattin gera tað trupult at fáa arbeiðs- megi við góðum førleika. Ericsson flutti eisini fleiri deildir av landinum og læt stóra skrivstovu upp í Lond~on í 1999. Í 21. øld ráða stórfyri- tøkurnar í stóran mun fyri, hvussu nógvan – ella lítlan – skatt tær vilja gjalda og hvar. Internetið ger tað eftir øllum at døma truplari hjá myndugleikunum at fáa fatur í skattinum. Ein fyri- tøka kann nú stovnast í einum skattaparadísi, hava framleiðsluhallirnar eina aðrastaðni - og kanska fáa studning – og skipa søluna av einum hugsaðum stað, hagar myndugleikarnir ikki røkka. Sum dømi kann nevnast, at bankin BCCI hevur, fyri at sleppa undan skatti, dugað at borið so í bandi, at hann er ikki skrá- settur nakrastaðni. Tá tað ikki ber til at fáa hendur á tí skatti, sum stór- fyritøkurnar áttu at goldið, kann tað í ringasta føri hava við sær, at staturin verður ikki førur fyri at nøkta tørvin hjá borgarunum á al- mennum tænastum. Í USA fullu samveldisútreiðslur- nar til vegir, skúlar og uni- versitet í 1990-unum, máldar sum partur av bruttotjóðarframleiðsluni, sjálvt undir einum demo- kratiskum forseta. Í Bretlandi tordu hvørki teir konservativu ella Ar- beiðaraflokkurin at fara til val uppá skattahækkingar í 2001. Teir stúra fyri, at tey ríku rætt og slætt rýma av landinum, gerst skatta- byrðan ov stór. Ríkir frans- menn flyta yvir um Erma- sund til Bretlands, har mesti skatturin er 35% móti 47% í Fraklandi. Vælferðartilboð til vinnuna Myndugleikarnir eru eisini endaðir í einari støðu, har teir veita einum kunda, sum ikki hevur tann stóra tørvin, “vælferð” – vinnuni. USA veitir vinnuni 75 miljardir dollarar í beinleiðis studn- ingi árliga, og tað eru teir fátæku statirnir, har mun- urin millum rík og fátæk er størstur, sum bjóða mest. Við serligum tiltøkum læt Ohio vinnuna sleppa undan at gjalda skatt av ognum fyri 2,1 miljardir dollarar í 1996. Borden Chemicals er 10 tey seinastu árini sloppið undan at gjalda 15 mió. dollarar í skatti, tí myndugleikarnir í Lousiana settu serlig vælferðartiltøk í verk fyri stórfyritøkur. Henda sama fyritøka oysti so nógv eitur út í luftina í 1996, -97 og –98, at allir vegir í nánd av verksmiðj- uni máttu steingjast. Líkn- andi tiltøk til frama fyri vinnuna eru framd víða um heim. Tá myndugleikarnir veita fyritøkum slík vælferðartil- boð og lata seg ávirka av hóttanum um, at annars verða tær fluttar, so broyt- ast spælireglurnar, uttan at vit varnast tað. Tá verður handilsstrategiin vend móti politisku skipanini. Kapp- ingarfyrimunir verða ikki longur einans fingnir við lágum framleiðslukostnaði, betri tænastu ella fjøl- broyttum tilboðum, men eisini við politiskari stra- tegi hjá fyritøkunum og lobbyvirksemi. Aftur eru tað teir vanligu borgararnir, sum tapa. Peningur, sum verður brúktur sum studn- ingur til vinnuna, er pen- ingur, sum ikki er tøkur til almennar tænastur. Í 1999 veittu ameri- kanskir myndugleikar vinn- uni 1,7 miljardir dollarar í skattaavdrátti. Samstundis er amerikanski skúlin so illa fyri, at í altjóða kann- ingum eru næmingarnir millum teir vánaligastu í heiminum, tá tað kemur til matematikk. Fyritøkurnar taka ofta ímóti pengum og flyta so stutt eftir til annað land, har treytirnar eru uppaftur betri. Í Týsklandi skula fyritøkurnar viðgera slíkar spurningar við arbeiðsfólk- ið. Í USA og Bretlandi er tað ikki neyðugt. Senatorurin Charles Horn úr Ohio hevur sagt: “Vit vita, at fyritøkurnar manipulera, men tað er natúran í vinnuni at jagstra hvønn einasta dollara, sum fatur kann fáast á. Stílið tí ikki atfinningarnar til vinn- una, men myndugleikarnar. Hetta er dárskapurin hjá myndugleikunum.” Myndugleikarnir eru so- statt fangaðir millum skins og hold. Teir vilja ikki váða at missa stuðul frá velj- arunum ella fyritøkunum við at hækka skattin og eru ikki førir fyri at hækka út- reiðslurnar av ótta fyri marknaðinum. Hvørjar verða avleiðingarnar? Størri ójavni? Ein heimur, har tey fátæku verða lítils- gjørd uppaftur meira, og tey ríku verða uppaftur rík- ari? Ein heimur, har tað týdningarmesta marka- skjalið gongur millum tey, sum eru innanfyri, og hini, sum eru uttan fyri eina al- Nr. 60 - 31. mars 2005 23 Tann tigandi kollveltingin Noreena Hertz skrivar, at tá hon var í Russlandi frá 1991-93, varð hon sannførd um, at tær amerikansku uttanríkispolitisku avgerðirnar vóru grundaðar á ta fatan, at amerikanska skip- anin og hennara virði verða best vard við einari globalari skipan, grundað á tørvin hjá privata kapitalinum, íroknað ognarrættin og fría atgongd til marknaðin. Framhald á næstu síðu