hósdagur 31. mars 2005síða 24

tjóða fyritøku? Ein heimur, har forbrúkarin hevur eitt sindur av valdi, meðan tey, sum ikki hava ráð til for- brúk, einki vald hava? Teir stóru flokkarnir hava tey seinastu árini talað um at fáa kapitalismu og alsk til menniskja at sættast. Tony Blair hevur tosað um “tann triðja vegin”, og Bush tosar um “samvitsku- fulla konservatismu”. Í Amerika ljóðar hetta meir og meir innantómt. USA er á botni, tá mált verður, hvussu stóran part av bruttotjóðarfram-leiðsl- uni ídnaðarlondini brúka til sosial tiltøk og at basa mis- javna. Í Bretlandi hevur Labour verið ført fyri at minka ójavnan, hóast stjórnin virkar inna fyri avmark- ingarnar hjá globalu, kapitalistisku skipanini. Hóast alt hava tær seinastu fíggjarlógirnar gagnað teimum fátæku. Tey niðastu 10% hava vunnið 9%, með- an tey ovastu 10% einki hava vunnið. Meira enn 2,5 miljardir pund eru fluttar úr ovaru í niðaru helvt av inntøkustiganum. Í 2000 boðaði fíggjarmálaráð- harrin Gordon Brown frá, at hann ætlaði sær at bróta forboðið móti øktum út- reiðslum og hækka al- mennu útreiðslurnar við 43 miljardum pundum. Pen- ingurin skuldi brúkast til útbúgving og nýggj ar- beiðspláss, barnavernd, flutning, fátækar landspart- ar og miðbýarprosjekt. Or- søkin til, at hetta bar til, var tann sterka búskaparstøðan. Útgjaldið til arbeiðsleys minkaði, meðan skattainn- tøkurnar vuksu nógv. Eisini vann ríkiskassin pening við at selja fartelefonnetið. Vit sleppa ikki av við ráðaloysið í kapitalistisku øldini við at láta sum einki. Altjóða kreftir máa undan evnunum hjá myndugleik- unum at varðveita vælferð- arsamfelagið og at temja búskaparvaldið soleiðis, at samfelagið gerst meira humant og rættvíst. Sam- vitskan loyvir okkum ikki at lata vera við at umrøða møguleikan at avmarka anglo-amerikansku kapital- ismuna, eina skipan sum so skammleys lívgar tey ríku og setir profittmotivið fram um alt annað. Tað er vill- leiðandi at siga, at vit sleppa undan í framtíðini at sóna málini um sosialt rætt- vísi og búskaparvøkstur uttan at spyrja: Vøkstur fyri hvønn? Ídnaðarnjósning Stjórnirnar muga fara í holt við teir grundleggjandi spurningarnar og ikki sníkja seg uttanum, skrivar Noreena Hertz. Hon skrivar eisini nógv um ídnaðar- njósning, sum serliga Bret- land og USA hava staðið fyri, eftir at kommunisman fall. Tær radarskipanir, sum vóru gjørdar á syðru hálvu, at verja seg móti kommun- ismuni, vórðu eftir 1991 brúktar til at hava eftirlit við virkseminum hjá fyri- tøkum í londum, sum vóru sameind við Bretland og USA. Hetta kom fram í árinum 2000, tá ameri- kanska verjumálaráðið legði skjøl, sum høvdu verið loynilig, út á Inter- netið. Frammanundan visti almenningurin ikki av hesum. Tøknifrøðin var nú so væl útbygd, at skipanir- nar kundu fáa fatur á hvørjum einasta orði, sum varð sagt, hvørjum faksi og telduposti, sum fór gjøg- num fylgisvein um allan heim. Tað rakti okkum øll. Fáar dagar eftir, at hetta kom fram, kunngjørdi Evropatingið eina frágreið- ing, har amerikanskar fyri- tøkur vórðu skuldsettar fyri at hava stolið sáttmálar, sum evropeiskar og asiat- iskar fyritøkur skuldu havt. Frakland legði sak móti Bretlandi og USA, í Italia og Danmark vórðu løg- frøðiligar og parlamentar- iskar kanningar settar í verk, og ein belgiskur limur í Evropatinginum segði framferðina vera brot á mannarættindini. “Evropearar vóru skak- aðir, tá teir vórðu varugir við, at Big Brother var ikki longur tað kommunistiska Russland ella Reyða Kina, men at tað var USA, ið skuldi eitast at vera sam- eint hjá Evropa, sum njósnaðist hjá evropeiskum forbrúkarum og fyritøkum fyri at vinna sær sjálvum handilsligan fyrimun”, skrivar høvundurin. Eitt dømi um ídnaðar- njósning er Enercon, ein týskur framleiðari av vind- generatorum. Í 1999 upp- fann fyritøkan ein máta at generera el frá vindmyllum nógv bíligari, enn gjørligt var frammanundan. Tá fyri- tøkan royndi at marknað- arføra uppfinnilsið í USA, fekk hon at vita frá ameri- kanska kappingarneytanum Kenetech, at hon hevði longu tikið patent uppá eina tøknifrøði, ið var meinlík teirri týsku. Ein dulnevndur amerikanskur ídnaðar- njósnari greiddi síðani frá, at hann hevði gjøgnum fylgisvein avlurtað telefon- og datulinjurnar millum rannsóknarstovuna og framleiðsludeildina hjá Enercon. Upplýsingarnar vórðu so latnar Kenetech. Ein franskur løgfrøð- ingur segði í 2000, at “tú kanst vera vísur í, at hvørja ferð ein franskur ráðharri tosar í fartelefon, verður hann avlurtaður.” Tíðliga í sínum fyrra val- skeiði vardi Bill Clinton rættin hjá amerikanska vinnulívinum at fremja ídnaðarnjósning. Hann er endurgivin fyri at siga: “Tað, sum er gott fyri Bo- eing, er gott fyri Amerika.” Og Noreena Hertz spyr: “Var hetta tann nýggja heimsskipanin, vit vónaðu at fáa í kalda krígnum?” Men rætt skal vera rætt. Tað vóru ikki bara bretar og amerikanarar, sum njósn- aðust. Tað gjørdu hini ídnaðarlondini eisini. Í ES- frágreiðingini varð sagt, at Frakland og Týskland samstarvaðu um at avlurta bæði Norður- og Suður- amerika. Kina eggjar kines- iskum studentum uttan- lands til at senda ídnaðar- loynidómar heim, og japan- arar eru kendir sum rætti- ligir meistarar í ídnaðar- njósning. Eftir kalda kríggið, í øld- ini hjá altjóða lat-standa-til- kapitalismuni, tykist tað, sum at handilslig og bú- skaparlig áhugamál hava størri týdning enn øll tjóðskaparlig áhugamál. Myndugleikarnir eru ikki longur náttarvørðar, sum Adam Smith helt, teir áttu at vera fyri at tryggja vinn- uni góð úrslit, men heldur duravørðar alt samdøgrið fyri høvuðsskrivstovuna hjá børsnoteraða privata parta- felagnum. Handilsmál fram um alt Búskapur er tann nýggi politikkurin, og tað er vinnulívið, sum heldur róð- rinum. Fyrrverandi ameri- kanski uttanríkisráðharrin Madeleine Albright segði, at eitt høvuðsstarv hjá utt- anríkisráðnum var at ansa eftir, at áhugamálini hjá amerikanskum fyritøkum og arbeiðstakarum vórðu rættvíst viðgjørd. Tað er eisini eyðsýnt, at USA vildi hava herfong í Irak, tí ein- ans amerikanskar fyritøkur sluppu við á listan av úr- valdum fyritøkum, sum skuldu byggja Irak upp- aftur. Handilslig áhugamál gjørdust eisini skjótt mest týðandi mátturin í Russ- landi, eftir at Sovjetsam- veldið hoknaði saman. 20. september 1994 skrivaði almenna oljufelagið Lukoil undir sáttmála um at leita eftir olju í Aserbadjan saman við vesturlendskum oljufeløgum sum BP, Agip og Statoil. Sáttmálin varð kallaður “aldarinnar kvetti”, tí roknað varð við, at oljuframleiðslan í Aser- badjan fór at geva 100 mil- jardir pund í profitti. Russ- iska stjórnin hevði annars hildið fast við, at einki kaspiskt land hevði rætt til at framleiða olju til havs. Russiska uttanríkisráðið mótmælti eisini avtaluni, men meira hendi ikki. Handilslig áhugamál ota seg eisini fram aðrastaðni í heiminum. Stutt eftir, at Arbeiðaraflokkurin hevði vunnið valið í Bretlandi í 1997, góðkendi uttanríkis- ráðharrin Robin Cook ein sáttmála um vápnasølu til Indonesia. Alment hevði stjórnin sagt, at hon fór at reka ein “etiskan uttan- ríkispolitkk”, sum setti forboð fyri at selja stjórn- um vápn, sum kundu hald- ast at brúka tey til innlendis kúgan, brot á mannarætt- indini ella álop á annað land. Longu tá var stórur ótti fyri, at Indonesia fór at fremja fólkamorð í Eystur- timor, sum jú eisini hendi fá ár seinni. Í Bretlandi arbeiða meira enn 400.000 fólk í vápnaídnaðinum. Hetta dømi vísir, at áhugamálini hjá einstøkum fyritøkum og einum heilum ídnaði kann stýra uttan- ríkispolitikkinum uttan moralsk, humaniter og løgfrøðilig fyrilit. Indonesia er ikki einasta land, sum hevur fingið fyrimun av bretska handils- politikkinum. Tað fyrsta árið, Arbeiðaraflokkurin hevði valdið í hesum um- fari, varð ein hópur av vápnaavtalum við etiskt ivasamar stjórnir góðkend- ar: 84 við Pakistan, 42 við Sri Lanka og 105 við Turkaland. Bretski almenningurin var vanur við slíkan atburð frá fyrrverandi konserva- tivum stjórnum. Millum gølurnar kann nevnast, at tað segðist, at Mark, sonur Margaret Thatcher, fekk fleiri miljónir pund í provi- sjón, tá mamman skrivaði undir eina vápnaavtalu við Saudiarabia fyri 20 mil- jardir pund í 1985. Í navninum á teimum kappingarføru marknað- unum eru tað tey privatu áhugamálini, sum verða røkt, meðan etikkur hevur lítlan týdning. 24 Nr. 60 - 31. mars 2005 USA styðjaði talibanarnar í Afghanistan líka til 1997, hóast teir framdu ræðulig brot á mannarættindini Framhald av síðu 23