mikudagur 13. apríl 2005síða 21

Nr. 69 - 13. apríl 2005 21 Útbúgving og gransk- ing og minst møguligt av ófaklærdum arbeiði. Tað tykist at vera loysunarorðið í dag. Politikarar, vinnulívsfólk og ikki minst frøðingar av ymiskum slag um- røða hesar spurning- ar javnan á fundum og í fjølmiðlunum. Men í mongum førum hellir kjakið ov nógv tann vegin, at fiskivinnan á landi og sjógvi er til bága fyri veruligum framburði VINNUKRONIKKUR Finnbogi Ísakson Tað hava verið valdsharrar í søguni, sum hava hildið tað einasta rætta verið at javna alt verandi við jørðina og so byggja uppaftur ein nýggj- an, betri og rættvísari heim. Allar tær royndirnar hava ført til ólukkur. Slíkir tankar hava tó eis- ini verið í høvdunum á mongum skilafólkum, sum als ikki hava havt ella hava valdsharralyndi. Tí hava tankarnir í hesum høvdum heldur ikki ført til nakra vanlukku, tí teir hava bara verið verandi tankar og hava ikki verið framdir í verki. Tíbetur. Basisvinnan Mær tykir, at basisvinnan - fiskivinnan á landi og sjógvi - fær ov nógvar ákoyringar næstan hvørja ferð, talan er um at skapa nýggjar vinnur. Onkur hevur sagt, at tað er bara gott, at flakavinnan minkar, kanska hevði verið best um hon fór fyri bakka. Onkur annar sigur, at við at veita fiskivinnuni studning, forð- ar tað almenna fólki í at fara at lesa víðari. Tað gerst so attraktivt at arbeiða fisk, at fólk tíma ikki at lesa. Eg taki fult út undir við, at vinnan eigur at klára seg við ongum studningi, men eg ivist í, um tað studning- urin, sum ger, at hesi fólk- ini ikki fara at studera. Tað høvdu tey neyvan gjørt, sjálvt um ongin studningur var. Tað er væl hugsandi, at tey høvdu endað á ALS í staðin. Viðmerkingar av hesum slag eru óhepnar. Fyri tað fyrsta skapar hetta í gerand- isdegnum eina uppaftur størri gjógv enn hana, sum helst altíð hevur verið ímillum tey, sum leggja rygg til og handamegi í sín- um arbeiði, og so tey, sum brúka høvd og fingrar mest. Onkursvegna virkar tað, sum at sokallað ófak- lært arbeiði er minni vert enn sokallað faklært ar- beiði. Sokallað havi eg sjálv- andi skrivað við vilja. Tí tað ber jú til at gerast fak- lærdur aðrastaðni enn á skúlabonki. Lívsins royndir kunna gera fólk meira fak- lærd enn nøkur skúlastova. Tann, sum kennir mið og leiðir, rák og veður og vind til lítar er faklærdur - í mínum eygum. Hvaðani hann ella hon so hevur henda fakliga kunnleika. Tínæst er tað ikki rætt, at menn fara til sjós og kvinn- ur á flakavirki av neyð. Bara tí, at tey kunna einki annað. Lat meg taka sjó- mannin sum dømi: kanska ikki allir, men nógvir fara til skips, tí tað er hetta lívið teimum dámar. Teir brýggja seg ikki um dag um dag at arbeiða frá 8 til 5. Og so kanska eitt sindur av yvirtíð viðhvørt. Teir vilja heldur hava óregluligt arbeiði. Strævnar dagar og nætur, vikur og mánaðir ein part av árinum. Og so uppiløgu ella at leggja ein túr burtur ímillum viðhvørt. Summum dámar at liggja úti fyri oyggjunum í góðum veðri og sjaskveðri ein dag ella nakrar dagar og so aftur til hús. Øðrum dámar at fara longri leiðir - suður- eftir, eystureftir, norðureftir og vestureftir. Í teimum øllum býr veiðumanna- lyndið: hetta kanska at kunna gera kvetti. Stundum gera teir kvetti, aðrar tíðir mislukkast tað. So eru minstaløn og dagsstudn- ingur trygd fyri, at teir ikki eru fyri nakrari vanlagnu kortini. Hetta er okkara basis- vinna. Tað er her, vit fáa eina vøru at flyta út, og tað er tann útflutningurin, sum ger tað møguligt hjá okkum at flyta inn vørur. Aðrar vinnur Síðani eru tað aðrar vinnur, vit hava líka nógv brúk fyri sum basisvinnuni, um vit skula hava eitt vælvirkandi samfelag. Her er fyrst at nevna almennar og privatar tænastuvinnur. Vit hava jú harðliga brúk fyri tí góða arbeiði, sum starvsfólk í heilsuverkinum, skúlaver- kinum og almannaverkin- um gera. Ella Postverk- inum, Strandferðsluni, hjá SEV og á televerkinum. Vit hava eisini harðliga brúk fyri teimum, sum røkja handilsvinnuna. Sum gera byggiarbeiði og um- vælingararbeiði. Vóru hes- ar og fleiri líknandi tæn- astur ikki, høvdu vit ikki havt nakað samfelag. Summi av hesum arbeiðum krevja fólk við fakligari útbúgving á skúlabonki. Summi arbeiði verða røkt av ófaklærdum. Og brúk er fyri teimum øllum. Síðani er at nevna ta almenn umsitingina. Tað man vera har, mest er brúk fyri fólki við hægri útbúgv- ingum. Har eru løgfrøð- ingar og búskaparfrøðingar og aðrir frøðingar. Uttan teirra kunnleika hevði sam- felagið heldur ikki virkað. Henda uppreksanin hev- ur til endamáls at vísa á, at brúk er fyri øllum teimum, sum arbeiða, bæði á sjógvi og landi, faklærdum og ófaklærdum. Tað førir onga leið, at ein bólkur roynir at kúga ella niðurgera ein annan bólk fyri at byggja eitt nýtt og betri samfelag upp. Virðing er tað allar- minsta, vit skylda hvørjum øðrum. Tey útlagnu Fyri sløkum 30 árum síðani royndi eg sum landsstýris- maður at fáa eitt yvirlit yvir føroyingar, sum høvdu fingið hægri útbúgving, og sum ikki vóru komnir heimaftur. Eg visti, at nak- rir mundu teir vera, kanska nokkso nógvir tilsamans, tí - hvat skuldu teir koma heimaftur til? Vit góvu teimum møguleikan at taka málsligt ella matematiskt studentsprógv í Føroyum, síðani fóru teir av landin- um, nógv teir flestu til Keypmannahavnar, at fáa akademiska útbúgving. Men samfelagið hevði tíverri ikki brúk fyri teirra kunnleika í mongum før- um. Jú, nøkrum læknum, nøkrum løgfrøðingum, nøkrum studentaskúlalær- arum og nøkrum aftrat. Men ikki fyri øllum, verri enn so. Talan var sostatt um longu tá, at vit útfluttu fólk við kunnleika. Tað var ikki sum at siga tað at fáa eitt slíkt yvirlit. Í Landsstýrinum fanst tað ikki. Skúlaumsitingin, sum tá lá hjá Ríkisumboðnum, hevði tað ikki. Heldur ikki Fróðskaparsetrið. Eg helt so, at Meginfelag Føroyska Studenta MFS mundi hava tað. Men gakk. Har kundu tey tó útvega mær eitt yvirlit yvir nøkur fólk, sum tey kundu koma í tankar um. Og so vítt eg veit finst framvegis einki slíkt yvirlit. Tað kundi annars verið hent at havt í teimum førum, tá ein stovnur ella fyritøka ætlar at headhunta onkran við góðum førleika. Onkur átti at átikið sær at gjørt eitt slíkt yvirlit. Nakað meir enn vanligt av útbúnum fólki er komið heimaftur 10 tey seinastu árini, meðan landsumsit- ingin er vorðin útbygd. Har verður tó neyvan brúk fyri fleiri akademikarum fyri fyrst, men kanska fáa tær samanløgdu kommunurnar við fleiri og størri uppgáv- um brúk fyri lærdum fólki. Spurningurin er so, um tørvurin í landsumsitingini minkar samsvarandi. At tað framvegis eru nógvir føroyingar við hægri útbúgving, sum ikki koma heimaftur, fingu vit eina ábending um í teirra frálíku sendingini Ekkó, sum Barbara Samuelsen hevði í Sjónvarpinum sunnukvøld- ið. Hon hevði verið í Dan- mark og hitt nakrar føroy- ingar, sum høvdu hægri útbúgving og starvaðust niðri: ein gengranskara, ein sálarfrøðigranskara og ein sjónvarpsteknikkara. Gengranskarin kundi av góðum grundum ikki koma aftur, tí gengransking hevur ikki verið loyvd í Føroyum, men har kemur vist annað lag á nú, og tað er eisini uppá tíðina. Gestur Hovgaard á Granskingardeplinum í Klaksvík hevði kannað, hví 15 útlagnir føroyingar ikki komu heimaftur. Sambært honum er tað lægri lønar- lagið ikki so avgerandi, men heldur ótryggleikin. Hetta, at játtanin td til gransking og eisini onnur endamál er so ójøvn frá ári til árs. Tað sigur seg sjálvt, at ongin fer at byggja sítt tilverugrundarlag á eina skipan, har tey kanska ikki vita, um tey eru keypt ella seld, tá eitt ár ella tvey eru farin. Her má verða lagt betur til rættis. Og tað átti eisini at borið til at fingið henda ótrygg- leikan beindan burtur. Vit høvdu í 6 ár eina fullveldis- samgongu, sum hevði gransking ovarlaga á skránni. Nú hava vit eina heimastýrissamgongu, sum eisini hevur gransking ovarlaga á skránni. Tað átti tí at borið til at fingið í lag eina tvørpolitiska langtíð- arætlan fyri játtanum á hes- um øki. Ongantíð ov skjótt. Alheimsgerðin Kapping hevur leingi verið millum lond um vælút- búgvin fólk. Læknar og bú- skaparfrøðingar td hava lutfalsliga lætt við at starv- ast í einum og hvørjum landi, og eftirspurningurin hevur verið stórur. Tí hevur eisini verið torført í mong ár at fáa eitt nú nóg nógvar læknar til Føroya, føroying- ar ella útlendingar. Nú ger globaliseringin ella alheimsgerðin, at eisini framleiðslan verður rakt. Ein partur av okkara fiska- tilfeingið verður longu fluttur til Kina, har tað verður viðgjørt og so selt aftur á evropeiska markn- aðinum - við vinningi. Í nærmastu framtíð verður kanska eisini fiskur sendur úr Føroyum til eitthvørt land í Eysturevropa til víð- ari viðgerð. Vit kappast ikki longur bara við norðmenn og íslendingar, men allan heimin - um tann fisk, sum sambært lóg er ogn Føroya fólks. Eitt annað dømi um, hvussu alheimsgerðin rak- ar, er KT-fyritøkan, sum Heini Zachariasen og aðrir hava stovnað. Hon hevur sína framleiðslu í Bulgaria, nakað sum var óhugsandi fyri fáum árum síðani. Har- aftrat hava teir skrivstovur í London og Keypmanna- havn og ferðast tí nógv. Spurdur, um henda fyri- tøka ikki kundi verið í Før- oyum, svaraði Heini Zacha- riasen, at fleiri trupulleikar eru. Eitt er, at Internetsam- bandið er alt ov dýrt. Vón- andi kann bøtast upp á tann trupulleikan. Eitt annað er, at ferðasambandið er bæði ov dýrt og vánaligt. Verri er við tí. Tað er jú heilt óhugs- andi, at flogsambandið úr Føroyum til útheimin nakr- antíð verður bara nær nám- indi so gott sum flogsam- bandið úr Kastrup til út- heimin. Hugskotsbanki Framman fyri er víst á, at vit hava øll brúk fyri hvørj- um øðrum, og at øll, lærd og ólærd, hava stórar trupulleikar at dragast við. Avbjóðingarnar eru so stór- ar sum ongantíð, serliga or- sakað av teirri alheimsgerð, sum vit ikki megna at gera nakað við. Vit noyðast at laga okkum eftir teimum nýggju umstøðunum, men eiga samstundis at ansa eftir, at vit ikki eru so íðin at tillaga okkum, at vit leypa framav. Aðrastaðni hava teir hugskotsbankar - tað, sum á donskum verður nevnt “tænketank”. Í Donsku- føroysku Orðabókini hjá Stiðjanum verður hetta danska orðið týtt soleiðis: Tænketank - hugbanki, hugskotsbanki (serfrøð- ingastovnur el. gransking- arstovnur, har sum td bú- skaparfrøðingar, søgufrøð- ingar, løgfrøðingar, verk- frøðingar og teldufrøðing- ar royna at greiða el. loysa mál við framtíðini í huga). Kanska hevði tað verið vert at roynt ein hugskots- banka av hesum slagnum í Føroyum. Vit koma so onga leið bara við at sita og gremja okkum. Og brúk hava vit fyri nýggjum vinn- um. Men tað ber til at argu- mentera fyri tí uttan at hava ein farra av illvild móti einastu veruligu fram- leiðsluvinnu, sum vit hava. Tað er jú ikki sørt, at vit hava roynt nýggjar vinnur í Føroyum. Í fyrru helvt av áttatiárunum vóru tað kemikaliuskipini. Í seinnu helvt svartkjafturin. Báðar royndirnar miseydnaðust og kostaðu landskassanum og einstaklingum hundrað- tals miljónir. Hvat nýggjum royndum viðvíkir eru onkrir glottar fyri stavn. Eg havi skilt á lagnum, at stjórin á Føroya Tele, Andras Róin, og aðal- ráðgevari hansara Tróndur Djurhuus ætla sær út at revolusjonera verðina tekn- iskt. Teir kappast við Singa- pore og Hongkong. Lat okkum síggja úrslitið av tí eksperimentinum, áðr- enn vit jarðleggja fiski- vinnuna og flakavinnuna til frama fyri nýggjar vinnur. Lat okkum verja tað vit hava og skapa tað vit kunna