fríggjadagur 22. apríl 2005síða 20

20 Nr. 76 - 22. apríl 2005 eftir Hanus Kamban Hugleiðingar tá nýggja miðlahúsið í Vágsbotni varð alment tikið í nýtslu Fyri hálvari aðru øld síðani tók eitt tíðarskeið við í hesum oyggj- um, har samfelagið læt dyrnar upp fyri tí einstaka og gav honum - og henni - frælsi til at royna sínar gávur og sína orku á øllum økjum, m.a. eisini tí hand- ilsliga og mentunarliga. Framm- anundan vóru møguleikarnir hjá tí einstaka nógv skerdir, og tann skipan, sum tá valdaði - við einaveldi í Danmark og - hjá teimum fátæku - giftingarforboði í Føroyum - var í summum lutum lík henni, sum í dag eyð- kennir nøkur muslimsk lond. Tá ið so ognirnar hjá Tí Kongaliga Einahandlinum vórðu seldar á uppboði í 1856, vórðu tær keyptar av trimum privatum handilsfyritøkum: Siemsen, Skibsted og M.C. Restorff. Tvey pakkhús vóru tá í Vágsbotni, Nýggja Pakkhús, sum Siemsen keypti, og Gamla Pakkhús, sum Restorff keypti. Men longu eina lítla øld frammanundan høvdu vit føring- ar fingið tann fyrsta smakkin av liberalismuni. Baksýnið fyri hesum var tey hørðu kríggini millum Ongland og Frakland frá 1689 og til 1815, og har serliga sjeyárakríggið 1756-63, tað norðuramerikanska hjálanda- kríggið 1755-63 og tað ameri- kanska frælsiskríggið 1775-83. Hesir dýru bardagar tvingaðu bretar at leggja ofta sera høgan toll á innflutning til Onglands, m.a. tubbakk og rúsdrekka. Sostatt var gróðrarbotnur skaptur fyri loynihandli í stórum stíli. Tá ið so høvuðsstøðin fyri hesum handli á oynni Man varð afturlatin í 1765, kom møgu- leikin til Føroya. Rybergs Handil, stovnaður av tí danska keypmanninum Niels Ryberg, fór at virka her í 1768 og helt fram til 1788. Her í Vágsbotni vórðu pakkhús bygd, og niðri við sjógvin varð bygd atløgubryggja. Higar komu skip úr Vesturindia, úr Trankebar í India, úr Miðal- havi og úr Danmark. Við sær førdu tey romm, ginn, genever, cognac, vín, tubbakk, te og sukur. Her varð so varan umskipað í eingilsk og skotsk skip og síðan førd til Onglands og borin í land ivaleyst á eyð- mjúkum støðum, sum tað enska tollvaldið ikki visti av. Í Rybergs Handli høvdu o.u. 30 fólk fast arbeiði - bretar, skotar, føringar - sum m.a. bøkjarar, arbeiðsmenn og tubbaksspinnarar. Fremmand tungumál og ljóð av sekkjapípum hoyrdust tá í Havnar trongu gøtum, og handilin gav býnum ein dám av kosmopolitismu. Hetta er, kunnu vit siga, tann søguligi karmurin um hetta nýggja tíðarskeiðið í søguni hjá Sosialinum, hjá blaðsins starvs- fólkum og hjá Jan Müller blaðstjóra. Rybergs andi - við sínum fleyri av fyritakssemi, frælsi og heimsborgaraskapi - sveimar yvir hesum stað, og á torginum út ímóti sjónum stendur Nólsoyarpáll - sum blaðungur skal hava siglt við Rybergs skipum - og minnir okkum á at hava víðan sjónarring og við hugflogi og treysti leggja upp fyri bakkastum og mótgangi. Nú skal eg ikki vera drúgvur, men eg havi kortini hug at taka fram eitt annað søguligt stað, sum kanska er uppaftur meira viðkomandi, nú eitt blað setir búgv her í Vágsbotni. Her verður hugsað um tey gomlu Býráðs- húsini uppi í Bringsnagøtu, fyrr ogn hjá Napoleon í Dali og nevnd Arnes Minde. Staðið varð fyrr rópt Niðri á Bakka. Her búði í fyrru helvt av 18. øld Jørgen Nolsøe, ið var sjómaður og sonur Jákup Nolsøe forvaltara. Í húsun- um her sá tann 13. mai 1852 fyrsta blað í Føroyum Færinge- tidende dagsins ljós. Blaðstjóri var tann ungi sakførarin Niels Winther, sum hevði tvey høvuðs- mál: at fáa løgtingið endurreist og at fáa einahandilin avtiknan. Stuttligt hevði verið, um vit í dag kundu komið á tal við Niels Winther, um eitt nú umboð fyri útvarp ella sjónvarp kundu hoyrt hann sjálvan greitt frá hesum upphavsins morni í føroyskari blaðsøgu. Tað kunnu vit ikki. Men tað vil so til, at vit kunnu koma á tal við ein annan mann, Í RYBERGS FÓTAFARI Um Vágsbotn, Bringsnagøtu og føroyska blaðsøgu Hanus Kamban, rithøvundi var við sinum vælvaldu orðum við til at geva nýggja miðlaumhvørvinum í Vágsbotni lív og sál Mynd Jens K Vang Nýtt og gamalt. Óli P leitar aftur til Rybergstíð