mikudagur 27. apríl 2005síða 26

BÚSKAPUR, GLOBALI- SERING OG VALUTA: Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Soleiðis segði fyrrverandi amerikanski uttanríkisráð- harrin Henry Kissinger, og hann man vita hvat hann tosar um. Men globaliser- ing kann síggjast úr ymsum vinklum. Hvussu ávirkar henda umfatandi prosess føroysku flakavirkini, hvussu ávirkar hon tekstil- ídaðin í North Carolina, ella hvussu ávirkar hon tað, sum er eftir av skipasmiðj- um í Europa, eitt nú tað størsta danska, Lindø- værftet í Odense, sum hev- ur stórar trupulleikar. Men man ikki sigurharrin í 2. Heimsbaraga, og sami sig- urharrin í Kalda krígnum, USA, hava fyrimunir av gongdini? Ein spurningur í hesum sambandi, sum er nógv frammi í pressuni ymsa- staðir í verðini, er hallið á handilsjavnanum hjá USA. Javnin hevur verið nega- tivur í langa tíð, so sum mynd 1 vísur. Í 1980-unum var hallið umleið $100 milliardir, í dag er tað seks ferðir so stórt, ella gott $600 milliardir. Seinastu tølini, sum blaðið "The Economist" (230405) end- urgevur, vísa eitt hall uppá ársbasis í mars uppá $693 milliardir. Kina hevur størsta fólkatalið og skjótast vaksandi búskapin Ein fittur partur av hesum halli á handilsjavnvágini stavar frá handlinum við Kina, sum bæði hevur tað størsta fólkatalið í heimin- um, 1,3 milliardir, og eisini tann skjótast vaksandi bú- skapin av teim størru lond- unum, eini 9,3% uppá árs- basis. Samhandilin millum USA og Kina er blivin stór- ur, men hallið er eisini stórt, tá USA skal gera roknistykkið upp. Hallið er, eisini sambært The Eco- nomist, nú uppi á gott $150 mia. Og tað er javnt vaks- andi. Kina hevur bundið sín valuta yuan fast til dollaran Men hvat ger ein super- makt sum USA við hetta vaksandi problem? Kina hevur bundið sín valuta yuan fast til dollaran. Vekslikursurin hevur í eini tíggju ár verið 8,28 yuan fyri dollar. Dollarin hevur verið fallandi í virði í nøkur ár, og tað hevur gjørt tað lættari at selja amerikansk- ar vørur í útlandinum. Men ikki til Kina, tí hvørja ferð dollar er fallin í virði, so er kinesiska yuan fallin líka nógv. Amerikanska stjórnin, landsbankastjórin Green- span, politikarar og ídnað- armenn vilja hava Kina at sleppa hesi kopling millum dollar og yuan. Teir vóna, at blívur yuan gjørdur leysur aftur, so fer kursurin at hækka í mun til dollar, og so eru kinesiskar vørur minni kappingarførar. Men Kinesarar latast ikki um vón, enn í hvussu so er. Men tað kann í prinsippin- um henda hvørja løtu. Fer yuan upp, dregur tað hinar asiatisku valutaeindirnar við upp, meðan dollar fell- ur og dregur euro við sær niður. Greenspan ávarar móti fylgjum av "twin deficits" Alan Greenspan, lands- bankastjóri, segði í fíggjar- nevndini hjá Senatinum í síðstu viku, forsøgnir vísa at gondgin við stórum halli í fíggjarlógini ikki í longd- ini er haldgott, (cnn.money). Rentur av lánum skulu betalast, og henda rentu- byrðan fer at økja um hall- ið, um einki munagott verður gjørt. Búskapurin í landinum hevur tað gott, men stóra hallið á hand- ilsjavnanum og á fíggjar- lógini mugu steðgast og vendast. Hann málbar seg óvanliga hvast, og segði bart út at tað førdi búskapin út í stagnatión ella tað sum verri var, ella við egnum orðum: "…to stagnate or worse" So stendur opið hjá eygleiðarum at gita hvat hann meinti við "or worse" USA vil leggja 27,5% á allar kinesiskar vørur Tí hava fleiri amerikanskir politikarar gron. Globali- seringin er ikki altíð so løtt at fáa at virka til egnan fyri- mun í øllum førum. Frí- handilsviðhaldsmenn og - kvinnur í amerikansku kon- gressini fækkast í tali, og fleiri vilja smíða lógir, sum áleggja kinesarum og øðrum verjutoll, tí ameri- kanskar vørur ikki eru kappingarførar, og hallið bara veksur og veksur. Í amerikanska senatinum er eitt lógaruppskot til við- gerðar, sett fram av demo- kratinum Schumer. Tað skal leggja ein toll uppá 27,5% uppá allar kinesiskar vørur sum koma til USA, um ikki Kina uppskrivar virðið á yuan innan 6 mán- aðir. Ein klár og beinleiðis hóttan móti Kina. Men eisini eitt klárt brot á tær fríhandilsreglur, sum WTO, World Trade Organisation, hevur sett. Í WTO er USA sjálvt drívandi kraftin, men ganga reglurnar tær ímóti, so er best at gera nøkur undantøk ella heilt aðrar reglur. Í mun til Europa? Europiska felagsvalutan euro er, sum lesarunum kunnugt, ikki bundin at dollara.Inntil 1. januar í ár minkaði virðið á dollara so javnt og skjótt. Men síðan tá er tað gingið meira upp og niður, sum mynd 2 vísir. Tey stuttu útsvingini kom- ast sum oftast av tíðindum úr Europa og USA um positivar og negativar hend- ingar í búskapinum. Ar- beiðsloysi, útflutningstøl, oljuprísir, landshúsarhald- ið, rentan og vanligur vøkstur í búskapinum. Men nú síggjast eisini hugleið- ingar um, hvat ið fer at henda í Europa, um nýggja grundlógin fellur, tá atkvøtt verður í Frankaríki í næsta mánaði. Eingin ivi kann vera um, at tað politiska arbeiði í ES verður ávirkað negativt. Men fer tað eisini at taka støðið undan felags- valuta-eindini euro? Hesa vikuna hevur euro verið í javnari framgongd. Hetta komst av, at nýggj- astu tølini vístu, at euro- økið hevði ein betri gjalds- javna enn væntað var. Og tað sigur nakað um, at hóast ein sterk euro, so liggur væl fyri hjá europe- iskum londun at flyta vørur út. Hinvegin hjá USA. Hóast ein bíligan dollara, so kunnu amerikanskar vørur ikki seljast. Hetta fyribrigdi kundi bent á, at okkurt er grundleggjandi gali í amerikanska búskapi- num. "Almost none of its segments would prevail…" Búskaparfrøðinurin Samir Amin frá Forum du Tiers Monde í Dakar í Senegal hevur kort síðani skrivað bókina "The liberal virus," (Monthly Rewiev Press, NY, 2004) og hann leggur ikki fingrarnar ímillum. Hann sigur, at tann ameri- kanska framleiðslan er in- effektiv á at kalla øllum økjum. Síða 104: "Almost none of its segments would prevail in a truly open market" ella, næstan eingir partar (av framleiðsluni) kunnu klára seg á einum veruliga fríum marknaði. Sjálvt ikki high-tech sek- torin, sum fyrr var leiðandi, gevur avlop á handilsjavn- anum í dag. Hann vísir eis- ini til kappingina á rúmdar- økinum, har europeiska Ariane-rakettin er sera effektiv, og kappingina millum leiðandi framleið- arar av civil-flogførum í dag, Boeing í USA og Air- bus í Europa, har Airbus nú er størsti framleiðari, og sum um fáar vikur sendir heimsins størsta ferða- mannaflogfar, Airbus 380, upp fyri fyrstu ferð. Einasta økið, har USA vissuliga er leiðandi, er "the armament sector" ella í vápnaídnaðinum. Men hann virkar nettup ikki á einum fríum marknaði, og fær stóran statsstuðul. Hvussu skulu vit so skilja orðini hjá Kissinger? 26 Nr. 78 - 27. apríl 2005 "Globalisering er bara eitt annað orð fyri USA-yvirræði" USA: Inn- og útflutningur av vørum Eind milliónir $ -$750.000 -$500.000 -$250.000 $0 $250.000 $500.000 $750.000 $1.000.000 $1.250.000 $1.500.000 1980 1985 1990 1995 2000 2005 mill. $ Balance Exports Imports Henda kurvan vísir, at hallið økist í USA. Í 2004: 600 milliardir dollars Kelda: US Census Bureau, Foreign Trade Division RG-2005 Mynd 1 Dollars fyri Euro 1. November 2004 - 25. Apríl 2005 1,26 1,28 1,3 1,32 1,34 1,36 1,38 01-nov-04 15-nov-04 29-nov-04 13-dec-04 27-dec-04 10-jan-05 24-jan-05 07-feb-05 21-feb-05 07-mar-05 21-mar-05 04-apr-05 18-apr-05 RG-2005 Kelda:ECB Gongur kurvan upp styrkist Euro: € Gongur hon nidur, styrkist Dollar: $ Mynd 2