fríggjadagur 28. januar 2000síða 5

9 tíðindablaðið sosialurin Nr. 19 - 28. januar 2000 8 tíðindablaðið sosialurin Nr. 19 - 28. januar 2000 í høvuðsheitum hevur ar- beitt fyri fríhandli fyri vør- ur. – Tá ið sáttmálin um EFTA varð undirskrivaður, vóru 7 limalond: Danmark, Eysturríki, Noreg, Portugal, Svøríki, Sveis og Stórabret- land. Í 1967 kom danski lima- skapurin at fevna um Før- oyar. Finnland gjørdist lim- ur við avmarkaðum rætt- indum í 1961, Ísland gjørd- ist fullur limur í 1970 og Liktinstein fullur limur í 1991. Flestu limalondini í EFTA eru síðani vorðin lim- ir í ES. Føroyar fóru burt- urúr EFTA í 1973 saman við Danmark. Og Eftir í felagsskapinum eru nú bara Ísland, Noreg, Liktinstein og Sveis. Bara sjálvstøðug lond kunnu vera í EFTA. Av tí at EFTA ikki er ein tollsamgonga, kunnu lima- londini føra egnan handils- politikk mótvegis londum, ið ikki eru limir. ES er týdn- ingarmesti samstarvsfelagi hjá EFTA. Í 1990 var farið at sam- ráðast um ein nýggjan leist í samstarvinum millum ES og EFTA. Hesin leistur er róptur EBS (Evropiska Búskapar- EFTA sáttmálin og EBS sáttmálin verða uppsagdir. – Noreg kann í dag metast sum eitt týdn- ingarmikið bindilið í hesum høpi, av tí at Ísland, Sveis og Liktinstein hava sera ymisk áhugamál. Sum støðan er í dag, ber Noreg meginpartin av fíggjarligu byrðini hjá EFTA londunum í EBS skipanini. Missa ræðið á fiskiríkidøminum Annfinn Kallsberg sigur, at skulu vit tosa um føroyskan limaskapí ES, førir tað tveir høvuðstrupulleikar við sær. Annar er rættarstøða Før- oya og hin er fiskivinnu- politikkur ES. Men viðvíkjandi lima- skapi eru harafturat tveir kostir í at velja: Antin kunnu Føroyar ger- ast partur av danska lima- skapinum í ES ella gerast limur í ES sum sjálvstøðugt land. Við øðrum orðum skulu vit antin lata danir umboða okkum í ES, ella skulu vit hava okkara egnu, føroysku umboðan. – Men um Føroyar gjørd- ust limir í ES, hevði felags fiskivinnupolitikkurin í ES verið settur í verk í Før- oyum. – Hetta hevði verið ó- heppið, tí tá hevði ræðið á fiskatilfeingi Føroya komið undir umsiting hjá ES myndugleikum. Anfinn Kallsberg sigur, at Landsstýri heldur ikki, at áhugamál okkara verða tryggjað í fiskivinnupoli- tikkinum hjá ES, uttan mun til, um limaskapurin er beinleiðis ella umvegis Danmark. – Vandi kundi verið fyri, at Føroyar í longdini høvdu mist sítt fiskatilfeingi, um Føroyar vórðu limur í ES. Í hesum sambandi nevndi hann, at trupulleikarnir við fiskivinnupolitikkinum hjá ES eru væl kendir í Bret- landi. – Har er støðan tann, at reiðararar úr Spania ogna sær bretsk fiskiskip og kvotur teirra, skifta mann- ingarnar út við spanskar og avreiða síðani fiskin í øðr- um londum enn í Bretlandi. – Í okkara føri høvdu av- leiðingarnar av slíkum skjótt máað støðið undan føroyska búskapinum, segði løgmaður. Hann legði dent á, at tá ið tosað verður um føroysk- an ES limaskap, er fyrsta treytin, at ræðið á fiskatil- feingi Føroya er føroyskt. – Men hetta sær ikki út til at vera gjørligt eftir gald- andi ES-reglum, legði hann afturat. Besta loysnin Sostatt er bara tann triði møguleikin eftir, og tað er at gera handilsavtaluna við ES betur, og tað er hendan loysnin, sum Landsstýrið fer at virka fyri. – Eftir kanningum um tættari samstarv við ES, bendir alt á, at okkara á- hugamál kunnu verða ging- in á møti í eini betri avtalu. – Tí hetta vil í fyrstu at- løgu siga, at vit sleppa bæði undan tí felags fiskivinnu- politikkinum, sum ES lima- skapur ber í sær og tí kostn- aðarmiklu fyrisiting, ið EBS skipanin ber í sær. Anfinn Kallsberg sigur, at nýggja hetta verður sett í verk við samráðingum um at gera nýggjar ískoytissátt- málar til handilssáttmálan, sum er ímillum partarnar. Hann sigur, at líkt er til, at tað ber til at fáa fyrimun- irnar í EBS samstarvinum við, um handilssáttmálin, sum longu er, verður víðk- aður við ískoytissáttmálum. – Við øðrum orðum forð- ar einki í grundini fyri, at tey fýra frælsini í EBS leist- inum, og onnur viðkomandi øki, fara at ganga inn í eina nýggja samstarvsskipan. Hann sigur, at ískoytis- sáttmálar kunnu gerast fyri hvørt øki. Tey fýra frælsini fevna um: Vørur, tænastur, kapital og fólk. Harumframt eru hesi øki knýtt at teim fýra frælsunum: Kappingarregl- ur, reglur fyri almennum stuðuli til vinnulív og tað, sum verður nevnt vatnrætt samstarv, ið hevur týdning fyri tey fýra frælsini. Vatnrætta samstarvið fevnir um: Almannapoli- tikk, tøkniliga menning, ferðavinnu, brúkaravernd, kunningartænastur, útvarps- og sjónvarpsmál, umhvørvi, útbúgvingar, íbúgvavernd, hagtøl, vinnuútbúgvingar, vinnulívsrætt, ungdómsvið- urskifti, gransking og stuð- ulsskipanir fyri smáar og miðalstórar fyritøkur. – Verða ískoytissáttmálar knýttir at handilssáttmálan- um, áttu føroyingar stórt sæð at fingið við allar teir fyrimunir, EBS leisturin í dag fevnir um. Hetta gevur okkum somu sømdir sum EBS londini fáa, tá ið hugs- að verður um tilknýtið til ES. Hann legði afturat, at Sveis er í holt við at fáa sær eina líknandi samstarvs- skipan við ES – Verður hugsað um gongdina í Evropa í dag, tvs víðkanina av ES eystureftir, møguligum norskum lima- skapi í ES, framtíðarútlitini og vansarnar við limaskapi ES og EFTA/EBS, er fræg- asta leiðin til tættari sam- starv við ES at víðka sátt- málan við ískoytissáttmál- um, sigur Anfinn Kallsberg, løgmaður. Limaskapur í ES hevði skjótt máað støðið undan føroyska búskapinum – Tá ið tosað verður um før- oyskan ES lima- skap, er fyrsta treytin, at ræðið á fiskatilfeingi Føroya er før- oyskt. Men hetta sær ikki út til at latra seg gera eftir galdandi ES- reglum, sigur An- finn Kallsberg, løgmaður ÁKI BERTHOLDSEN –Verða Føroyar limur í ES, hevði ræðið á fiskatilfeingi Føroya ligið í hondunum á ES myndugleikum. – Og tá kundi vandi verið fyri, at Føroyar í longdini høvdu mist sítt fiskatil- feingi. Anfinn Kallsberg, Løg- maður, heldur ikki, at Før- oyar skulu blíva limur í Ev- ropasamveldinum, ES. Og tað verður ikki undir hesum landsstýrinum, at Føroyar fara at søkja um limaskap ES Tá ið løgmaður mikudag- in legði fram frágreiðing sína um uttanlandsmál, gjørdi hann nokk so fitt burturúr framtíðar støðu Føroya í Evropa, ikki minst, hvat tilkýti Føroyar skulu hava við ES-londini Men Landsstýrið heldur ikki, at tað er ráðiligt at søkja um ES limaskap. Landsstýrið ætlar heldur ikki at arbeiða fyri at fáa Føroyar uppí EBS sam- starvið Hinvegin heldur lands- stýrið at besta loysnin fyri okkum er at taka upp sam- ráðingar við ES um at rúmka ta handilsavtalu, sum vit longu hava við Evropa samveldið. Løgmaður sigur, at hann hevur kannað eftir, hvør ið best gongda leiðin í einum tættari samstarvi við ES er. – Í fyrstu atløgu eru trígg- ir møguleikar. Føroyar kunnu antin gerast partur í EFTA og EBS, ella Føroyar kunnu gerast limur í ES. Og triði møguleikin er, at Føroyar gera eina betri handilsavtalu við ES. Hevur onga framtíð Løgmaður heldur, at teir báðir fyrstu møguleikarnar eru ikki tann gongda leiðin fyri Føroyar. Fríhandilsfelagsskapurin EFTA (European Free Trade Association) varð settur á stovn í 1960. Hetta er ein fríhandilsskipan, sum liga Samstarvið). EBS sátt- málin knýtir EFTA londini tættari at innmarknaðinum í ES. Átjan lond eru við í EBS samstarvinum, um- framt tey fimtan ES londini eru Ísland, Noreg og Likt- instein við. Løgmaður sigur, at grundsjónarmiðið við EBS sáttmálanum er at skipa eitt virkið og einsháttað bú- skaparligt samstarv, ið skal fremja eins reglur og kapp- ingartreytir millum londini. EBS londini í EFTA , sum eru Ísland, Noreg og Likt- instein, hava felags lóggávu við ES fyri innmarknaðin, men hava sínar egnu stovn- ar á politiskum og fyrisit- ingarligum stigi. ES og EFTA londini hava hvør sína eftirlits og dómstóls- skipan. Samstarvið fevnir ikki um fiskivinnu- og landbúnað- arpolitikk, hóast sáttmálin fevnir um handil við fiska- vørum. Sigast kann, at EBS skip- anin í grundini var ætlað sum ein fyribilsskipan, ið fleiri av EFTA londunum tóku sum eitt stig á leiðini fram ímóti fullum ES limaskapi og tað er sumt, sum bendir á, at EBS sam- starvinum verður neyvan lív lagað. Ein av stóru trupulleik- unum er at EFTA londini í EBS hava ikki beinleiðis at- gongd til avgerðirnar. Serliga er hetta ein trup- ulleiki fyri eitt land sum Noreg. Lítið rúm er fyri politikki í skipanini, tó hitt- ast ráðharrar í EBS ráðnum árliga. Sostatt gongur so at siga alt fyri seg á embætis- mannastigi. – Tað er ongin dyna- mikkur í EBS skipanini aft- urímóti sáttmálunum, sum ES hevur við mið- og eyst- urevropisku londini, men hon verður verandi, sum hon er, til hon fellur burtur. Áhugin fyri EBS skipan- ini og áhugin fyri at gera broytingar fyri at ganga EFTA londunum á møti, minkar so hvørt sum áhugin fyri mið- og eysturevrop- isku londunum veksur. Sum nevnt kunnu bara sjálvstøðug lond verða lim- ur í EFTA og EBS. Hin- vegin skuldi einki verið í vegin fyri føroyskum lima- skapi, um Føroyar fáa full- veldi. Men EBS skipanin er dýr og krevur stóra almenna umsiting. Anfinn Kallsberg sigur, at velur Noreg at gerast limur í ES, er stórur vandi fyri, at Tað verður ikki undir hesum landsstýrinum at Førooyar fara at søkja um limaskap í ES. Landsstýrið heldur, at besta loysnin fyri Føroyar er at víðka handilsavtaluna, sum vit longu hava við ES, sigur Anfinn Kallsberg, løgmaður Nýggja flogfarið hóskar illa til Føroyar Nýggja Challenger-flogfarið hjá donsku verjuni er illa egnað til flúgving í Føroyum og Grønlandi Nýggja vaktar- og flutn- ingsflogfarið hjá danska flogvápnum fær harðar á- breiðslur í CS-Blaðnum, sum er blað hjá starvsfólk- unum í donsku verjuni. Fólk av flogstøðini í Vær- løse verða endurgivin fyri at siga, at Challenger-flog- farið, sum er avloysarin hjá Gulf Stream flogfarinum, sum datt niður í Vágum í 1996, er illa egnað til flúgv- ing í Føroyum og Grøn- landi. Sagt verður, at Challeng- er-flogfarið er væl egnað til feðafólkaflutning, men tað stendur seg ikki væl í síðu- vindi, og tað lastar nógv minni enn Gulf Stream flogfarið gjørdi. Tað var júst síðuvindur sum gjørdi, at Gulf Stream flogfarið datt niður í Vágum. Ein flogskipari og eigarin av flogfelagnum Sun-Air taka undir við atfinning- unum, og tað verður eisini ført fram, at um flogfarið skal á flog við fullari last krevst ein breyt, sum er í minsta lagi 1.780 metrar long. Bæði í Vágum og í Grønlandi eru flogbreyti- rnar styttri enn tað. Flogvápnið væntar, at Challenger-flogfarið verður góðkent til at flúgva í sama veðri sum Gulf Stream flog- farið var. Challenger kostar 175 milliónir krónur, og tað eru 40 milliónir færri enn Gulf Stream. ek Hjartamálini liggja á láni Fólkaflokstingmenn eru misnøgdir við, at landsstýrismað- ur við fíggjarmálum einki ger við teirra hjartamál í sam- gonguskjalinum EYÐUN KLAKSTEIN Tingmenn hjá Fólkaflokki- num taka nú harðliga til orðanna um, at nøkur av teirra hjartamálum í sam- gonguskjalinum verða skúgvað til viks. Teir halda, at landsstýris- maðurin einki ger fyri lætta um skatta- og avgjaldstrýst- ið, soleiðis sum avtalað ann- ars er í samgonguskjalinum. Formaður fyri Fólka- flokkin á tingi, Óli Breck- mann, og formaðurin í fíggjarnevndini hjá løgting- inum, Bjarni Djurholm, komu við hørðum atfinn- ingum móti Karsteni Han- sen, landsstýrismanni, á tingfundinum týsdagin. Teir hildu, at landsstýris- maðurin einki fær á skafti, og Óli Breckmann segði seg ikki áður hava upplivað eitt tvey ára skeið, har so lítið hendi á skattaøkinum. Tað sum tingmenninir hjá Fólkaflokkinum eru so mis- nøgdir við er, at nøkur av teimum málunum, sum teir stríddust fyri at fáa í sam- gonguskjalið, als ikki verða førd út í lívið. – Tað er einki hent fyri at lætta um skatta- og av- gjaldstrýstið hjá húsarhald- um og framleiðsluvinnuni, soleiðis sum vit annars høvdu avtalað. Og allar royndir siga, at skal nakað gerast við slík mál, so skal farast undir tey beinanveg- in. Men nú eru tvey ár ging- in av hesum valskeiðnum, og tað er einki hent enn, sigur Bjarni Djurholm. Stúrir fyri partafelagsskattinum Í samgonguskjalinum hava Fólkaflokkurin, Tjóðveldis- flokkurin og Sjálvstýris- flokkurin avtalað, at av- gjaldstrýstið á húsarhald og framleiðsluvinnuna skal lækkast. Arbeiðast skal fram ímóti størri skattfríari grundupp- hæd, arbeiðið fram móti eini bruttoskattaskipan skal halda fram, og hjún, har annar hevur alla inntøkuna, skulu javnstillast við hjún, har bæði hava inntøku. – Men vit kunnu staðfest- a, at einki er hent í hesum málum, og tað eru vit sera misnøgdir við. Vit hava ferð eftir ferð framført hetta á samgongufundum, men tað hevur einki hjálpt, sigur Bjarni Djurholm, formaður í fíggjarnevndini. Í november mánaði gjørd- u samgonguflokkarnir eina pappírsleysa avtalu um at lækka partafelagsskattin, men nú stúrir Bjarni Djur- holm fyri, at einki uppskot verður lagt fyri tingið um hetta, áðrenn freistin er úti í mars mánaði. – Hetta er stórt spell. Vit vóru sera fegin um at fáa hesi mál við í samgongu- skjalið, men tað er als ikki nøktandi, at einki lands- stýrismaðurin einki ger við málini, sigur hann. Bjarni Djurholm heldur, at øll uppskotini, sum higar- til eru komin frá landsstýris- manninum, hava verið lóg- artekniskar broytingar og Bjarni Djurholm er misnøgdur við, at einki verður gjørt fyri at føra nøkur av hjartamálinum hjá Fólkaflokkinum út í lívið tillagingar. – Tað er einki gjørt fyri at gera álvara av teimum politisku málunum, sum vit hava sett okkum fyri, sigur hann. Vit royndu í gjár at fáa eina viðmerking frá Karst- eni Hansen, landsstýris- manni við fíggjarmálum, men tað eydnaðist okkum ikki at fáa fatur á honum. JÁKUP MØRK Fyri stuttum var ført fram í føroysku fjølmiðlunum, at millum tær broytingar, sum ætlandi skulu gjøgnumfør- ast í ferðslulógini, eru broyttar revsireglur fyri promillukoyring og ferðmi- kla koyring. Fyri mong ljóðar hetta kanska eitt sindur øvugt, nú vit í fleiri ár hava tosað um 0-hugsjónina. Er talan ikki um eina partvísa legaliser- ing av hesum lógarbrotum, um revsireglurnar nú verða broyttar, soleiðis at talan ístaðin gerst um treytaðan dóm, ístaðin fyri at koyri- kortið verður tikið beinan vegin. Ikki linari revsing Jón Kragesteen, leiðari á Ráðnum fyri ferðslutrygd (RFF), sigur við Sosialin, at nevndin í RFF, ikki tekur undir við, at revsingin á rús- drekkaøkinum skal linkast. Fyrstu ferð málið var til viðgerðar, var annars beint undan ársskiftinum 1994/ 1995, og hevði nevndin tá sera stutta tíð at umráða seg í. Gjørt varð tá av, at taka undir við fútanum í hesum máli, men eftir at RFF síð- ani hevur kannað málið gjøllari, er nevndin seinni komin til tað niðurstøðu, at revsingin fyri rúsdrekka- koyring ikki eigur linkast. Støðan í løtuni er tó tann, at nevndin í RFF situr í minniluta hesum viðvíkj- andi. Hvat viðvíkur revsingini fyri ferðmikla koyring, sig- ur Jón, at hesin spurningur tíverri er gloppin ímillum hjá teimum. Vit hava í stór- an mun roynt at leggja á- herslu á, at ferðmarkið skal lækkast, í tískil hava vit kanska ikki gjørt nóg greitt, at vit ikki taka undir við Tekur ikki undir við linari revsing Leiðarin á Ráðnum fyri ferðslutrygd, Jón Kragesteen, sigur at teir ikki taka undir við linari revsing tá talan er um rúsdrekkakoyring. Harumframt heldur hann, at arbeiðshátturin í samband við lógarsmíð á ferðsluøkinum ikki er hin rætti linari revsireglum á hesum øki. Sjálvur metir hann, at júst frádøming av koyrikort- inum er ein revsing, sum ger, at bilførarar hugsa seg um meira enn tí einu ferð- ina, áðrenn ferð verður sett á bilin, og at tað tískil kann vera sera óheppið, um hesin revsimøguleiki dettur burt- ur. Jón leggur tó afturat, at Politistafelagið hevur peika á hesi viðurskifti, og mæla teir frá, at revsingin á øki- num gerst linari. Heldur smærri tillagingar Annars sigur Jón Krage- steen, at eftir hansara tykki verður arbeiði viðvíkjandi ferðslulógini gjørt á full- komuliga skeivan hátt. Sum er, er eingin broyting farin fram á øki- num síðani 1988, og er hett- a alt ov long tíð. Nú skulu so fleiri umfat- andi broytingar gerast, og hóast semja er um stóran part av hesum, so er hetta ein alt ov stórur biti at svølgja í senn. Heldur átti arbeiði við ferðslulógini at verið gjørt soleiðis, at talan alla tíðina var um smærri broytingar og tillagingar. Eisini tí hetta hevði givið ein nógv betri møguleika at kannað eftir, hvørja ávirkan einstøku broytingar hava. Í hesum førinum er talan um átta høvuðspunkt, sum skulu broytast, og viðførir hetta til samans at 45 lóg- arbroytingar skulu gerast. Hetta økir vandan fyri, at lógarsmíðið ikki er nóg gott, og at tað tískil kunnu uppstanda hol í lógini, sum møguliga ikki vera av- dúkað, fyrr enn einstøk mál eru endað í rættinum. Talan er bert um umseting Eisini heldur Jón, at tað er ein óheppin gongd, tá vit so at siga nýta somu lógir her á landið, sum verða nýttar í Danmark. Tær lógarbroytingar, sum nú koma fyri, eru í stóran mun ajourføringar av lógini, so hon samsvarar við lógina í Danmark, og er hetta sera óheppið. Viðurskiftini her á landi eru jú als ikki tey somu sum í Danmark, við tað at bæði landafrøðiligu og mentun- arligu umstøðurnar eru øðr- vísi. Harafturat heldur Jón tað vera løgið, at ein arbeiðs- bólkur skal setast, sum bert hevur til endamáls at góð- taka donsku lógirnar. Er hetta endamálið, hevði frægasta loysnin verið at sett ein dugnaligan umset- ara. Tær flestu broytingarnar í málinum eru í lagi, men eftir mínari fatan, er ar- beiðshátturin skeivur, sigur Jón Kragesteen at enda Jón Kragesteen, leiðari á Ráðnum fyri Ferðslutrygd