týsdagur 10. mai 2005síða 14

14 Nr. 86 - 10. mai 2005 Fyri allar føroyingar, uttan mun til politiskan lit, má tað haldast at vera ein sorgarleikur, sum fer fram í Løgtinginum í hesum døgum. Tað er altíð harmiligt, tá flokkar halda uttan- umparlamentariskar metodur vera neyð- ugar innantings. Tað er uppaftur harmi- ligari, at ein nýggj skipan Føroya og Danmarkar ímillum verður skrumblað ígjøgnum Tingið TINGHELLUKRONIKK Finnbogi Ísakson finnbogi@post.olivant.fo Tað var lítið hugaligt at lurta og hyggja at Løgting- inum fríggjadagin, tá tvey uppskot um framtíðar við- urskifti Føroya og Dan- markar ímillum vóru til viðgerðar. Eitt uppskot til føroyska lóg og eitt ríkis- lógartilmæli um at seta eina danska lóg um somu við- urskifti í gildi í Føroyum. Innihaldið í báðum lógun- um er tað sama, men við- merkingarnar samsvara als ikki. Tveir andstøðuflokkar, Tjóðveldisflokkurin og Miðflokkurin, vildu ikki greiða atkvøðu, og ting- arbeiðið lá tí stilt í ein hálvan tíma ella so. Talan var sostatt um beinleiðis boykott. Ikki hevur tað komið ofta fyri, at tingmenn hava boy- kottað tingarbeiðið, men nøkur dømi eru tó, sum eg skal greiða frá í stuttum. Dahlerup-málið Løgtingið, sum varð tikið av í 1816, varð endurreist sum ráðgevandi Ting í 1852. Amtmaðurin, sum tá var tann ráðaríki og óhøv- iski Carl Emil Dahlerup, var løgtingsformaður. Longu í 1860 kom sperðil í millum amtmannin og Tingið. Ætlanin við løg- tingslógini var at menna eitt demokratiskt stýrislag, men Dahlerup brúkti sína stóru makt til at varðveita embætisveldið. Fleiri tingmenn vildu hava, at øll skip skuldu gjalda akkerspening, eisini tey føroysku. Amtmaðurin var ímóti og skuldsetti upp- skotsstillararnar fyri at vilja leggja byrðar á sínar lands- menn. Síðani segði hann sum vant: “Jeg er den eneste jurist her i tinget og altså den eneste, der forstår sig på lovfortolkning, og det vil derfor vist ikke falde vanskelig for tingets øvrige medlemmer at vælge mell- em Bærentsens og Lützens lovfortolkning og min.” Tað vóru tingmenninir Enokkur Bærentsen, keyp- maður — pápi Christian Bærentsen, sum seinni gjørdist amtmaður — og A.C. Lützen, skúlalærari, sum saman við próstinum Andreas Djurhuus skutu upp, at eisini føroysk skip skuldu gjalda akkers- pening. Norðoyatingmaðurin Hans David Matras úr Fugloy skrivaði í sína dag- bók, at “ingen ærekære lagtingsmænd kan være fornøjet med, i en offentlig forsamling, at sigtes for en fjende af sine landsmænd eller for uvidenhed.” 13 av teimum 20 tingmonnunum, teirra millum prósturin, rýmdu tí av Tingi, boðaðu amtmanninum og løgmála- ráðnum frá hesi avgerð og sendu løgmálaráðnum kæru um amtmannin. Í kæruni søgdu teir um amtmannin, at “hans em- bedsførsel i den grad har været egenrådig og hen- synsløs, at man kunne udfylde hele bøger med en beskrivelse derover.” Amtmaðurin legði trýst á summar tingmenn, sum eisini høvdu annað alment starv, og teimum, sum hann ikki kundi leggja á trýst á á henda hátt, vísti hann “en hån og foragt, som umulig lader sig beskrive.” Teir siga haraftrat, at rokn- skapirnir vóru ikki í lagi, og at amtmaðurin hevði “ført ministeriet bag lyset”. Og at enda gjørdu teir greitt, at teir møttu ikki aftur á Tingi, fyrr enn Dahlerup var farin frá sum formaður. Hetta var ikki lukkuligt mótmæli, tí tað var jú púra greitt, at Tingið kundi als ikki virka, tá meira enn helmingurin av tingmann- ingini ikki møtti. Løg- málaráðið tók Løgtingsins støðu til eftirtektar — og Dahlerup kom ikki aftur til Føroya, men gjørdist í staðin heraðsfúti í Odense. Hans David Matras skriv- aði: “Og der blev så tyst! så tavst! så stille! at minist- eriet ikke forlangte mer, men skaffede amtmand Dahlerup af vejen.” Sterlingrokið Tað gekk mangan hart fyri seg í Tinginum undir kríg- num og árini eftir kríggið. Eitt, sum elvdi til rok, var virðið á bretska sterling- pundinum. Eftir at sambandið Dan- markar og Føroya ímillum slitnaði, eftir at týskarar høvdu hersett Danmark og bretar Føroyar, vóru Føroy- ar innan fyri sterlingringin, men Danmark uttanfyri. 27. mars 1941 varð semja gjørd millum Føroyar og Bretland um tey fíggjarligu viðurskiftini millum bæði londini. Kursurin á einum sterlingpundi varð settur til 22,40 kr, og kursurin kundi ikki broytast uttan so, at londini vóru samd um tað. Eftir kríggið varð 16. august 1945 gjørd valuta- semja millum Danmark og Bretland um, at kursurin á einum sterlingpundi skuldi vera 19,34 kr, men semjan umfataði ikki Føroyar or- sakað av semjuni frá 1940. Stjórnin læt Løgtingið vita, at tað hevði verið hentari, um føroyska krónan hevði sama virði sum tann danska. Løgtingið tók undir við hesum, og før- oyska krónan fekk sama virði sum tann danska frá 8. september 1945. Men tá hevði rættiligt rok verið í Tinginum um málið. Tingið var soleiðis mannað, at Fólkaflokkurin hevði 12 tingmenn (frá Bartals- messuvalinum 1943), Sam- bandsflokkurin 8 og Javn- aðarflokkurin 5 tingmenn. Hesir báðir seinnu flokk- arnir høvdu sostatt ein ting- mann í meiriluta. Fólka- floksmenn mótmæltu av- gerðini um pundið og fóru til hús. Thorstein Petersen las eina yvirlýsing upp, har mótmælt varð, at danir kravdu sama krónuvirði, áðrenn eitt løgtingsval hevði givið eina ábending um, hvussu tey ríkisrættar- ligu viðurskiftini fóru at vera í framtíðini. Flokkurin endaði yvirlýsingina við kravi um nýval sum skjót- ast. Fólkaflokkurin metti krónuvirðið hava sera stór- an týdning, tí flokkurin gekk við tonkum um at stovna ein landsbanka — ein landsbanka, sum teir nú eru í ferð við at taka av. Stjórnin bjóðaði føroy- ingum at veksla sterling- ágóðan til kursvirðið 22,40 kr, um hetta varð gjørt fyri 8. september. Thorstein Petersen, sum var stjóri í Sjóvinnubankanum, veksl- aði ikki bankans ágóða um, tí hann helt tað vera ómøguligt at siga, um danski búskapurin var farin um koll undir krígnum, og um vandi tí var fyri, at danska krónan fór at verða niðurskrivað heilt nógv. Krígsvinningurin hjá føroy- ingum hevði so farið fyri skeytið. Sjóvinnubankin hevði um hetta mundið 635.000 pund til góðar í bretskum bankum. Skuldi bankin veksla til tann nýggja kursin, misti hann 3,06 kr. fyri hvørt pundið. Málið endaði í landsrættinum, og Sjóvinnubankin vann sak- armálið móti statinum, sum noyddist at gjalda bank- anum útivið 2 mió.kr. Um Løgtingið er at siga, at Sambandsflokkurin og Javnaðarflokkurin hildu við sínum 13 tingmonnum fram við fundinum. Eitt mál, sum var til viðgerðar, var um viðurskiftini Dan- markar og Føroya ímillum. Sambandsflokkurin vildi hava, at áðrenn tingingar vóru við stjórnina, skuldi fólkaatkvøða vera um spurningin “Vilja tygum, at Føroyar verða loystar úr øllum sambandi við Dan- mark?” Javnaðarflokkurin vildi heldur hava nýval til Løgtingið. Uppskotið hjá Sambandsflokkinum fall, meðan allir 13, sum vóru á fundi, samtyktu uppskotið frá Javnaðarflokkinum um at skriva út nýval at vera 6. november 1945. Tað, sum Fólkaflokkurin fekk burturúr at halda seg burtur, var, at hann var ikki við til at viðgera málið um fólkaatkvøðu ella nýval. Boykottið í 1965 Eitt nokkso álvarsligt boy- kott hendi í Løgtinginum í 1965, meðan Sjálvstýris- landsstýrið sat. Á valinum 8. november 1958 vann Javnaðarflokkurin stórsigur og fekk 8 tingmenn av 30 móti 5 av 27 í 1954. Saman við Sambandsflokkinum og Gamla Sjálvstýrinum, sum flokkurin kallaðist tá, fekk Javnaðarflokkurin meiri- luta og skipaði samgongu við Petur Mohr Dam úr Javnaðarflokkinum sum løgmanni. Í 1962 fekk Javnaðar- flokkurin aftur 8 tingmenn, hesaferð av 29 tilsamans. Sambandsflokkurin fekk 6 og Gamla Sjálvstýri 2. Til- samans gav tað ein meiri- luta uppá 16 av 29 ting- monnum. Men Gamla Sjálvstýri skifti hest. Heldur enn at halda fram í gomlu sam- gonguni fór Gamla Sjálv- stýrið upp í eina Sjálv- stýrissamgongu. Aftan fyri hesa samgongu vóru Tjóðveldisflokkurin við 6 tingmonnum, Fólkaflokk- urin við 6, Gamla Sjálv- stýrið við 2 og Framburðs- flokkurin við einum ting- manni, tilsamans 15 móti 14 í andstøðu. Tað kom Sambands- Um at boykotta løgtingsarbeiði og skrumbla stórmál ígjøgnum Tingið fer at viðgera málið aftur í dag