leygardagur 21. mai 2005síða 27

Fróðskaparsetur Føroya er eitt universitet, har gransking og undirvís- ing eru kjarnin í virk- seminum. Endamálið hjá Fróðskaparsetri Føroya er at inna gransking, geva frálæru á hægsta stigi og breiða út kunnleika um vís- indalig úrslit og hátta- løg. Í gjár, 20, mai kundi okkara lítla uni- versitet hátíðarhalda 40 ára stovningardagin FRÓÐSKAPARSETUR Fróðskaparsetur Føroya varð stovnað í 1965 við tí latínska heitinum Academia Færoensis. Tað vóru limirnir í Føroya Fróð- skaparfelag, stovnað í 1952, sum tóku stig til at fáa ein lærdan háskúla í Føroyum. Føroya Fróð- skaparfelag arbeiddi miðvíst fyri einum vísindaligum umhvørvi. Av virksemi felagsins kunnu nevnast útgávan av Fróðskapar- riti og eitt sera umfatandi arbeiði at savna føroyskt orðatilfar. Við einum uppskoti frá Fróð- skaparfelagnum sum grundarlag, samtykti Føroya løgting í 1965 at seta á stovn Fróðskaparsetur Føroya, við tí endamáli at inna »vísindaligt rannsóknarstarv og hægri undirvísing. Skylda lærar- anna er at fremja bæði«. Føroy- ingar fingu tá ein hægri lær- dómsstovn. Fróðskaparsetrið byrjaði virk- semið við einum professara, Christiani Matras, og einum skrivara, Maud Heinesen. Virk- semi tey fyrstu árini fevndi um ársskeið í náttúrusøgu og í før- oyskum fyri lærarar. Hetta vóru skeið, sum Fróðskaparfelagið hevði tikið stig til, og sum Fróð- skaparsetrið helt áfram við. Árs- skeiðini fyri lærarar vórðu hildin toluliga regluliga á setrinum til tað seinast í 1980’unum varð avgjørt, at eftirútbúgving av lærarum skuldi skipast á Lands- skúlafyrisitingini. Umframt ársskeiðini skipaði setrið fyri almennum fyrilestrum um ymisk evni og kvøldskeiðum í føroyskum. Tey fyrstu árini stílaði setrið fyri eini innsavn- ingarnevnd, ið varð sett í 1967, og hevði til uppgávu at bjarga føroyskari fólkamentan. Sum framhald av hesi nevnd varð tjóð- lívsnevndin sett í 1970 til at savna tilfar um føroyskt fólkalív og føroysk fólka- minni. Hetta tilfar er í dag á goymslu á Føroyamáls- deildini. Harum- framt varð sett ein nevnd í 1972 at skipa fyri inn- savning av før- oyskum sálma- sangi og anda- ligum vísusongi. Øll árini hevur setrið skipað fyri ritgerðarkapp- ingum, har øll kundu luttaka. Útbúgvingar Verulig akademisk útbúgving byrjaði í 1970 við heim- speki og skeiði til »filosofikum«. Tann akadem- iski próvlesturin byrjaði við eini náttúruvísinda- ligari-heimspeki- ligari støðisút- búgving í 1972. Síðani 1981 hevur verið undirvíst regluliga í stødd- /alisfrøði og lív- /evnafrøði, og frá 1987 eisini til BS í ymsum greinum. Á Føroyamáls- deildini varð farið undir próv- lestur í 1974. Fyrsta árið bert sum eitt ára lestur, men síðani 1976 sum 2 ára lestur til exam.art. Eisini her varð farið undir víðari lestur í 1987, til cand.phil. Í 1976 varð farið undir eina 2 ára útbúgving í gudfrøði. Tey fyrstu árini vóru royndarár, men í 1978 varð avgjørt at seta Gud- frøðideildina á stovn. Avtala varð gjørd við universitet í Íslandi og í Danmark um, at studentarnir kundu gera lesnaðin lidnan har. Gudfrøði og søguvísindi vórðu løgd saman til eina deild, og í 1987 farð varið undir at undir- vísa í søguvísindum, fyrst til exam.art, síðani til BA og cand.phil. Av ymsum grundum steðgaði undirvísingin í guðfrøði í 1988. Í tíðarskeiðnum 1993-95 varð skipað fyri ársnámum í ávíkavist samfelagsvísindum og búskapi, handli og máli. Hesin lestur steðgaði í kreppuárunum, men í 2000 eru studentar aftur tiknir inn til ársnám. Frá 1999 hevur Náttúruvís- indadeildin við dyggum stuðli frá oljufeløgum kunnað bjóðað út útbúgving í kolvetnisverk- frøði. Fyrstu studentarnir fingu prógv í kolvetnisverkfrøði á vári 2002. Nýggjasta útbúgvingartiltakið er opið setur útbúgving í KT- frøði, sum byrjar á heysti 2002. Talan er um parttíðarlestur, sum kann samskipast við arbeiði innan KT-vinnuna. Lógin Í 1987 kom í gildi nýggj lóg fyri Fróðskaparsetur Føroya. Hon varð broytt í 1990, tá Fróðskap- arsetrið fekk universitetsstøðu, og aftur í 1995, tá bygnaðurin var gjørdur einfaldari. Sambært lógini stendur Fróðskaparsetrið fyrisitingarliga beint undir lands- stýrinum, og leiðsluna av setrin- um hevur rektarin saman við setursráðnum og megindeildarráð- unum. Rektarin hevur dagligu ábyrgdina av leiðsluni og hevur til hjálpar eina fyrisiting við setursskrivaranum á odda. Petur Zacharias- sen var fyrsti rektarin á Fróð- skaparsetrinum, frá juni 1987 til desember 1990. Jóan Pauli Joen- sen var rektari frá januar 1991 til mars 1998 og Arne Nørrevang frá apríl til november 1998. Frá desember 1998 til 31. november 2004 Malan Marners- dóttir. Tann 2. november í 2004 varð Jóan Pauli Joensen valdur til rektara, og tók hann við 1. desember 2004. Professarar Christian Matras var professari frá byrjanini á Fróð- skaparsetrinum. Í 1986 fekk Fróð- skaparsetrið tveir professarar aftur- at, tá Mortan Nolsøe varð til- nevndur professari í fólkaminn- um, og Jóhan Hendrik Winther Poulsen varð tilnevndur professari í norðurlendskum, serliga føroyskum máli. Í 1989 varð Hans Jacob Debes, dr.phil. tilnevndur professari í Føroya søgu og almennari søgu, og Jóan Pauli Joensen, dr.phil& fil.dr., í siðsøgu og fólkalívs- frøði. Magnus Danielsen, Ph.D., varð tilnevndur professari í ravmagns- verkfrøði í 1991. Arne Nørre- vang, dr. phil., varð tilnevndur professari í lívfrøði í 1995 og Eyðun Andreassen, dr. phil., professari í fólkaminnisfrøði í 1996. Í 2001 varð Morten Sparre Andersen settur í starv sum pro- fessari í jarðfrøði. Hann gavst í 2004 og í hansara stað er Robert James Brown settur sum professari. Dorete Bloch varð í 2001 til- nevnd adjungeraður professari í djóralívfrøði. 31. mars 2004 varð Malan Marnersdóttir, rektari, tilnevnd profesari í bókmentum. Ph.D.lestur Í 1996 var kunngerð um Ph.D. lestur lýst, sum heimilar Fróð- skaparsetrinum at føra studentar fram til Ph.D. prógv. Jóannes Dalsgaard vardi sum tann fyrsti Ph.D. ritgerð í mai 1997 við heitinum: »Fylking 75 ár. Ein rannsókn av verkamannarørsluni á Tvøroyri og ein lýsing av málum, menning, skipan og úrslitum hennara - við denti á tíðarskeiðið 1915-1951.« Andras Mortensen vardi 9.2.2001 Ph.D. ritgerðina: »Hin føroyski róðrarbáturin. Sjómentir føroyinga í eldri tíð.« Kirsten Brix vardi 14.6.2002 Ph.D. ritgerðina: »Dialog i Babelstårnet.« Erland Viberg Joensen vardi 21.3.2003 Ph.D. ritgerðina: »Lossingarmenn í Havn«. Jóannes Djurhuus vardi 6.6.2003 Ph.D. ritgerðina: »Analytical investigations of in- situ stresses and hydraulic induced borehole fractures«. Í løtuni eru 7 ph.d. studentar innskrivaðir. 3 væntast at verja ritgerð sína í 2005. Kelda. www.setur.fo Nr. 94 • Vikuskiftið 21.–22. mai 2005 • 79. árgangur • www.sosialurin.fo Føroyar verða stýrdar av heksadoktarum Tinghellan síða 39 Frálæra á hægsta stigi í 40 ár Fróðskaparsetrið 40 ár 20. mai 2005 eru 40 ár síðani at Fróðskaparsetur Føroya varð sett á stovn. Dagurin verður hátíðar- hildin við almennari móttøku á Náttúruvísindadeildini í Nóatúni fríggjadagin 20. mai frá kl. 15 til 17. Umframt móttøkuna verður 40 ára dagurin eisini hildin við stóru fyrilestrarøðini Setrið á ferð. Í røðini verða okkurt um 40 fyri- lestrar, sum vera um alt landið. Avtala er fingin við kunningar- stovur kring landið og við Mentanardeildina hjá Klaksvíkar býráð um at í felag at skipa fyri røðini.Tveir fyrilestrar hava longu verið og tveir eru eftir fyri summarfrítíðina, annar verður í Fuglafirði og annar í Bø. Røðin verður tikin uppaftur í heyst, tá ið restina av fyrilestrunum vera á skránni. Síðani 1. desember í fjør hevur Jóan Pauli Joensen verið rektari á Fróðskaparsetri Føroya. Tað var hann eisini árini 1991-98