týsdagur 31. mai 2005síða 18

18 Nr. 101 - 1. juni 2005 Euro-kursurin nokkso stabilur mánadagin eftir valið FRANSKT NON, ES OG VALUTA Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Meðan árini 2002 til 2004 vísti at kalla eina javna framgongd fyri europeisku valutaeindina euro, og amerikanski dollarin til- svarandi fall í virði, so hev- ur gongdin verið tann øvugta í hesum ári. Á nýggjárinum fekst tú 1,36 dollars fyri eina euro, í dag fært tú gott 1,25 dollar fyri eina euro. Fallið er umleið 7,5% hetta tíðarskeiðið. Hetta er lægsta støðið í ein- ar sjey mánaðar. Hví nú tað? Meðan dollarin alt árið í fjør fall, skrivaðu serkønir um, at amerikanski búskap- urin hevði nøkur vanda- mikil "strukturel" brek. Hugsað var um, at bæði amerikanski handils- og gjaldsjavnin vístu stórt hall, og sama við landshúsar- haldinum: stórt hall. Skriv- að bleiv, at amerikanski búskapurin kundi enda í stórum trupulleikum, hann kundi krasja, sum "The Economist" tók til. Tær sterku síðurnar í USA Men tað øvugta hendi. Valutahandlarar fokuser- aðu meira uppá tær sterku síðurnar í USA, góður vøkstur í framleiðsluni (gdp) og lítið arbeiðsloysi. Tann treka gongdin í Europa, og eisini í Franka- ríki, er so ein orsøkin til at euro-kursurin hevur verið fallandi. Men kanska eisini til, at politiskir trupulleikar nú taka seg upp í ES-sam- arbeiðinum. Fólkaatkvøðan í Frankaríki gav eitt væntað nei! Ein nýggj ES-traktat ella grundlóg varð smíðað, stjórnarleiðarar skrivaðu undir. Og síðani skuldi hvørt av teimum 25 ES- londunum ratificera ella gódkenna hesa grundlóg, hvørt uppá sín máta. Summi við meiriluta í ting- inum, sum Týskland gjørdi í seinastu viku við stórum meiriluta. Onnur við fólka- atkvøðu, sum Spania hevur gjørt, og sum Frankaríkið skuldi gera sunnudagin. Men har bleiv grundlógar- uppskotið vrakað, tí 54,87% av atkvøðunum vóru ímóti. Hetta sást ikki aftur í euro-kursinum, enn Hetta franska "non" sást at kalla ikki aftur í euro-kurs- inum. Og grundin er tann einfalda, at hetta nei-úrslit var væntað, og valuta- handlarar høvdu innrættað seg hareftir í góðari tíð. So tað markanta fallið, sum sæst á kurvuni fyri tveim- um vikum síðani, kann útleggjast sum, at longu tá innrættaðu valuta-fólk seg uppá eitt franskt nei. Men komandi dagar fara at vísa, hvussu henda nýggja støð- an fer at virka. Men, sum skrivað fyrr, hetta er ikki nakað sum fer at styrkja euro’na. Hvat nýtt er í ES-grund- lógaruppskotinum? Upprunaliga grundlógin í ES var Rom-traktatin, und- irskrivað í 1957 av seks europeiskum londum, sum vóru: Týskland, Frankaríki, Italia, Holland, Belgia og Luxemburg. Seinni eru aðrar traktatir komnar aftr- at, uppkallaðar eftir hol- lendsku býunum Amst- erdam og Maastricht og franska Nice. Nýggja grundlógin skuldi eftir ætlan avloysa allar hesar gomlu, millum annað tí at 19 lond eru komin aftrat hesi seinnu árini. Tað nýggja í uppskotin- um er millum annað: • Europaráðið, sum er for- samlingin av stats- og stjórnarleiðarum, fær ein formann, sum skal sita tvey og eitt hálvt ár. Sum nú er, gongur formanns- skapurin uppá skift hvørt hálvár. • ES fær ein uttanríkis- ráðharra, sum skal um- boða samgonguna út- eftir. • Fleiri avgerðir verða tiknar við kvalificerð- aðum meiriluta, tvs 15 av teim 25 londunum skulu atkvøða fyri. Møguleikin fyri, at eitt einstakt land, lítið ella stórt, kann blokera fyri uppskotum, fer at minka. Hesin atkvøðu- mátin umfatar ikki skattamál, uttanríkis- politikk, verju og ar- beiðsmarknað. • Kommissiónin hevur frá byrjan havt ein lim úr hvørjum luttakandi landi, nú eru so 25. Hetta tal skal frá 2014 minkast niður í 2/3. Summi lond fáa so kommiser eftir tørni. • Nýggjur møguleiki fyri, at fólkið fær "initiativ- rætt", tvs kann koma við uppskotum til lógir og tiltøk. Undirskrifts- adressa við 1 millión undirskriftum kann áleggja Kommisiónini at koma við tiltøkum. Hví var meirilutin í Frankaríki so ímóti? Í Frankaríki vóru traktat- andstøðingar bæði á høgra- og vinstarveinginum. Le Pen, høvuðsmaður á høgraveinginum, er natio- nalistur og vil hvørki vita ev ES ella fremmandafólki. Sosialistaflokkurin hevur ein stóran bólk av andstøð- ingum, sum ikki eru ímóti ES, men sum vildu hava meira inn um arbeiði og tað sosiala. "Eitt betri ES", sum teir siga. Teir kallaðu trak- tatina fyri "anglo-ameri- kanska liberalismu." Eitt nei vísir at meira enn helvtin av franska fólkinum sigur frá misáliti og ónøgd. Tað, sum millum annað hevur spælt inn, er: • Stóra arbeiðsloysi • Væntandi ábøtur frá stjórnini • Ótti fyri at bílig arbeiðs- kraft úr eystureurope- isku limalondunum tek- ur yvir • Ónøgd við at turkaland skal gerast limur • Illvilji móti globaliser- ingini, og tí sum hon viðførir • Ónøgd við at tann sosi- ala dimensiónin fyllir so lítið • Men eisini, at ja-síðan hevur verið arrogant og ósaklig Stjórnin má fara frá, alt fyri eitt Undir øllum umstøðum má úrslitið sigast at vera eitt bakkast fyri Chirac forseta, fyri stjórnina við Raffarin á odda, fyri franska parla- mentið, har tveir triðjingar vóru fyri. Eisini hjá sosial- istunum og teimum grønu. Hjá franskmonnum var ikki neyðugt at leggja hesa avger út til fólkaatkvøðu. Parlamentið kundi avgjørt sakina. Men Chirac helt tað vera so líka til at fáa eitt fólkaatkvøðu-ja í kassan, og harvið ein persónlig álitisváttan. Men gakk, hann fekk ein vátan framm- aná! Tað er helst óhugsandi, at Chirac leggur frá sær, men kanska er stjórnin rokin longu mikudagin, tá hetta verður lisið. Hvat er so at gera? Henda støða er ikki góð fyri ES-samtakið, eingin ivi um tað! ES-andstøðingar frøast, viðhaldsfólk eru í døpurhuga. Danska blaðið Politiken hevði mánadagin eina langa oddagrein um ta kompleksu støðuna, sum valdar: "Det hører med til nejets elendighed, at det ikke rigtig kan få de øje- blikkelige og forløsende konsekvenser, vi normalt forbinder med et politisk jordskred." Blaðið sær støðuna sum sera trupla, og at hon politiskt kann føra til hvat sum helst. "Ægte respekt for det franske nej ville være, hvis EU’s medlems- lande fandt en ny måde at involvere vælgere, politik- ere og partier på i det store politiske eventyr. Et even- tyr, der forhåbentlig over- lever søndagens dramatiske mistillidserklæring." Onnur hava sína meining Polski forsetin, Alexander Kwasniewski, sum kann sigast at umboða tey nýtil- komnu londini í ES, sigur í eini viðmerking: "Tað franska "non" er eitt álvars- ligt problem í ratificerings- tilgongdini, men tað er eingin bremsa viðvíkjandi samansjóing og útvíðkan av ES." Bretski uttanríkisráð- harrin Jack Straw: "At- kvøðan í Frankaríki setir fram róttøkar spurningar viðvíkjandi framtíðini hjá ES. Samtakið noyðist at umhugsa kósina framyvir." Eingin ivi er um, at nógv fer at henda komandi tíð- ina, bæði framman og aftan tjald. Undir øllum umstøð- um er gott við løtu til um- hugsan. Hvussu kann Europa koma víðari við tí franska "Non"? • USA: Gjaldsjavnin -666 mia $ • ES: sama +50 mia $ • USA: Fíggjarlóg/framleiðsla -4,1% • ES: sama -2,8% • USA: Vøkstur í framleiðslu 3,6% • ES: sama 1,4% • USA: Arbeiðsloysi 5,2% • ES: sama 8,9% Rom-traktatin varð undirskrivað í 1957 av seks europeiskum londum, sum vóru: Týskland, Frankaríki, Italia, Holland, Belgia og Luxemburg