leygardagur 16. september 2000síða 6

Jákup Mørk Stjórin í Kaupthing Føroyar, Petur Holm, sær stórar møguleikar í einum møgu- ligum komandi føroyskum vir›isbrævamarkna›i. - Hetta fer at geva før- oysku virkjunum a›rar og størri møguleikar, tá pen- ingur skal savnast til eina n‡ggja verkætlan, men sam- stundis fer hetta eisini at seta heilt onnur krøv til virkislei›slurnar runt um í landinum. Stórir møguleikar Fyri at taka møguleikarnar fyrst, so vísir Petur á, at virkini í dag so at siga bert hava ein møguleika, tá far- ast skal undir n‡tt virksemi, ella um talan er um n‡ggjar verkætlanir. Peningur kann lænast frá peningastovnunum, og hes- um skal sum kunnugt latast renta av. Møguleiki er sjálv- andi eisini fyri at peningur ver›ur skotin í virksemi›, men í flestu førum er tá tal- an um nakrar fáar einstak- lingar, sum á einhvønn hátt hava tilkn‡ti til virki. Vi› einum vir›isbræva- markna›i lata heilt n‡ggir møguleikar seg upp, tí møguligu íleggjararnir ger- ast tá nógv fleiri í tali, og peninganøgdin, sum kann setast í ætlanirnar, ver›ur tá eisini samsvarandi størri. Eisini ver›ur hetta ein møguleiki hjá fleiri einstak- lingum, at relisera ein part av vir›um sínum, um hugur er til tess, umframt at størri møguleikar ver›a fyri, at virki skifta hendur. Vi›víkjandi hesum sein- asta vísir Petur millum ann- a› á dømi, har ein fyritøka hevur veri› ein familjuogn í langa tí›, kanska gjøgnum fleiri ættarli›. Um so eingin er at taka yvir, tá verandi stjórin ætlar sær at gevast, fella hesar fyritøkar ofta ni›urfyri, ella ver›ur onkur í familjuni møguliga noydd- ur at fara í eitt starv, sum vi›komandi í veruleikanum ikki ynskir. Vi› n‡ggja markna›inum er tá ísta›in møguleiki at selja ø›rum fyritøkuna til markna›in, ísta›in fyri sjálvur at skula leita sær eft- ir keypara. Er talan um eina sunna fyritøku, skulu keyp- ararnir nokk koma av sær sjálvum, vísir Petur Holm á. Hugbur›sbroyting Skulu virkini fáa gle›i av hesum møguleika er tó í nógvum førum ney›ugt vi› eini hugbur›sbroyting hjá virkislei›slunum í landin- um. - Ta› kann t.d. vera torført hjá lei›sluni í eini fyritøku at ásanna, at ta› kann vera ein fyrimunur at fáa fleiri partaeigarar, tá virki› í kanska langa tí› hevur veri › ogn hjá einum og sama persóni. Ilt kann tá vera at gó›taka, at ein partur av av- ger›arrættinum ver›ur flutt- ur av egnum hondum, men uttan at generalisera øll virki, kann hetta í ávísum førum virka til at skapa eitt kapitalgrundarlag, sum er ney›ugt, um t.d. ein n‡ggj verkætlan skal realiserast. Harumframt vísur Petur Holm á, at krøvini til eitt virki, sum fer aktivt inn á markna›in, ver›a nógv størri enn tey eru hjá einum partafelagi› í dag. Íleggjararnir hava eitt nu krav um at ver›a kunna›ir um ta›, sum fyri- ferst í virkinum. Eisini møguliga komandi íleggjar- ar, og tí eiga allar ætlanir virkisins at ver›a frá- bo›a›ar markna›inum, á›r- enn hesar ver›a førdar út í verk. Í nógvum virkjum er stø›an í dag annars solei›is, at sum minst ver›ur greitt frá, hvørjum ætlanum arb- eitt ver›ur vi›. Økt kappingarkrav Harumframt kemur, at tá uttanh‡sis íleggjarar eru vi› í virkinum, ver›a har›ari krøv sett til kappingarføri hjá virkinum. Petur vísir á, at í dag munnu nógvar lei›slur vera nøgdar, um virki stendur seg í kappingini, og møguliga eisini fær konsolidera› seg, so naka› ver›ur at standa ímóti vi›. N‡ggju íleggj- ararnir krevja tó eisini sítt, og tí ver›ur kravi› um inn- tjening størri, tí virki um- framt á›ur galdandi krøv, eisini skal vinna pening inn til eigararnar. Sum nevnt, so metir Pet- ur, at ein hugbur›sbroyting er ney›ug, tá ella um vir›is- brævamarkna›urin ver›ur veruleiki. Hann tykist tó sannførdur um, at fyrimunirnir og møguleikarnir í eini slíkari skipan eru so nógv størri enn teir vansar, sum hetta inniber, og at hetta upp á longir sikt ver›ur mennandi fyri føroyskt vinnulív. Letur upp fyri stórum møguleikum Stjorin í Kaupthing, Petur Holm, er sannførdur um, at ein vir›isbrævamarkna›ur hev›i givi› stórar møguleikar til føroyskt vinnulív. Hinvegin vísir hann eisini á, at hetta fer at seta n‡ggj krøv til fyritøkurnar Petur Holm, stjórin í Kaupthing Føroyar heldur stórar møguleikar vera í einum vir›isbrævamarkna›i, men vísur samstundis á, at hetta vi›førir n‡ggj krøv til virkini Í gjár skipa›i TK- stovan fyri seminari um vir›isbrævamarkn a›, sum arbeitt ver›uv vi› at skipa í Føroyum í løtuni Sveinur Tróndarson Áhugin fyri skei›num var sera stórur, sigur Ólavur Gregersen, stjóri í TK- stovuni. - Ta› hevur naka› vi› ta› at gera, at fólk vita ikki rættiliga hvat ta› er, at handla vi› vir›isbrøvum, tí ta› er eitt ókent fyribrigdi í Føroyum. Ta› er so eisini orsøkin til, at vit skipa›u fyri seminarinum, sigur hann. Ikki færri enn seks ymiskir fyrilestrar vóru á skránni á seminarinum í gjár. Stjórin í Landsbank- anum, Sigurd Poulsen, leg›i fyri vi› at grei›a gestunum frá um endamáli› vi› Vir›isbrævamarkna›i Før- oya, um virksemi og um framtí›arútlitini. Sí›ani fór Tryggvi Páls- son, nevndarforma›ur í Ís- lendska Partabrævamarkn- a›inum, á pallin at grei›a føroyingum frá íslendsku royndunum, vi› serligum atliti til fortreytirnar fyri skipanini av einum effektiv- um og álítandi markna›i. Um nakar, so hava før- oysku peningastovnarnir innlit í føroyskt vinnulív. Hetta brúkti stjórin í Føroya Banka, Jørn Astrup Hansen til at meta um feløg, sum kunnu fáa fyrimun av at lata seg skráseta á einum før- oyskum vir›isbrævamarkn- a›i. Samstundis greiddi hann frá teimum krøvum, sum hesi feløg — og núver- andi eigarar teirra — mugu vera fyrireika›i at ganga undir. Ein annar — nokkso n‡ggjur — vi›leikari á før- oyska fíggjarmarkna›inum er Framtaksgrunnurin. Hansara lutur kann á ein hátt samanberast vi› lutin hjá smærru íleggjarunum, vi› tí fráviki, at grunnurin situr vi› nógvum peningi. Í tí sambandi greiddi forma›- urin í Framtaksgrunninum, Wilhelm Petersen frá ávirk- anini i› ein vir›isbræva- markna›ur hevur á fram- taksgrunnar, sum gera íløg- ur í føroyska vinnu. Vinnan sjálv var eisini umbo›a›. Anfinn Olsen, sum hevur stjóri í Framherji Sp/F greiddi frá t‡dningin- um sum vir›isbrævamarkn- a›urin hevur fyri vakstrar- møguleikar í føroyskari vinnu. Harumframt metti hann eisini um hvønn t‡dn- ing ta› fer at hava fyri fiski- loyvini at rei›arí lata seg skráseta á vir›isbræva- markna›inum. Seinasta fyrilesturin helt íslendingurin Bjarni Kristj- án Thorvar›arson. Hann er stjóri í fyritøkuni Talenta hf, sum m. a. ger íløgur í íslendska vinnu. Ta› hann tosa›i um var hugtaki› »business angels« og tann t‡dning hesi hava í n‡ggjum fyritøkum. Harumframt greiddi hann eisini frá teim- um krøvum, sum professio- nellir íleggjarar hava til tær fyritøkur, sum teir gera íløg- ur í. Tá hesin fyrilestur var li›ugur var tí› til spurningar og samandrátt av tí, sum var komi› fram. Kunnandi fund um vir›isbrøv 10 11 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 178 - 16. september 2000 Nr. 178 - 16. september 2000 Sveinur Tróndarson Arbei›i› hjá landsbankan- um vi› vir›isbrævamark- na›inum er nú komi› so langt álei›is, at útlit eru fyri, at markna›urin er veruleiki um eitt hálvt ár ella so. Í hesum sambandi bjó›- a›i TK-Stovan til seminar í gjár, og ta› var júst vir›is- brævamarkna›urin, sum var til vi›gerar. Vit fingu or› á stjóran í TK-Stovuni, Ólav Gregersen, og spurdu hann um hvat hann sær í einum føroyskum vir›isbræva- markna›i. Avbjó›ing og møguleiki - Ein føroyskur vir›is- brævamarkna›ur gevur nógvar n‡ggjar avbjó›ingar, samstundis sum hann eisini gevur vinnuni n‡ggjar møguleikar. Ta› var ta›, sum vit vildu grei›a vinnuni frá, og tí valdu vit at gera eitt seminar vi› seks ymsum fyrilestrum um evni, sigur Ólavur Gregersen. Stjórin á TK-Stovuni grei›ir frá, at fyri føroyska vinnu er ta› ein kollvelting, at møguleiki er at skráseta fyritøkur í keypsskálum, sum gjørt ver›ur uttanlands, tí vanliga eru ta› familjur, sum eiga fyritøkurnar ella eru ta› vinir og kenningar, sum eiga tær. Ta› er meira sjáldsamt, at nógvir — sína- millum ókendir — eigarar eru uppi í eigaraskaranum. Men vi› vir›isbræva- markna›inum beint fyri stavn, ver›ur hetta ein møguleiki, og ta› er m. a. her, at kollveltingin liggur. - Ta› skulu henda nógvar og stórar broytingar í før- oyskum fyritøkum, skulu tær skrásetast á einum vir›isbrævamarkna›i. Hetta fer at hava nógvar praktiskar broytingar vi› sær, so sum krøv til opinleika, tá ta› um roknskapin ræ›ur. Ta› fer nevniliga at hava vi› sær, at virkini í framtí›ini ikki bara skulu selja vørur sínar, men eisini virki›. Yvirskoti› kemur at hava beinlei›is ávirkan á vir›i, sum so aftur fær ávirkan á fíggingar- møguleikarnar, sigur Ólavur Gregersen. Og ta› er júst her, tann stóri møguleikin hjá før- oyskum virkjum liggur. Bankarnir avgerandi leiklut Seinastu árini hava vit hoyrt nógv tosa› um, at føroysku peningastovnarnir eru vorn- ir meira afturhaldnir tá ta› um fígging ræ›ur. Pening- astovnarnir eru ikki samdir í hesi útsøgn, tí ha›ani ver›ur sagt, at teir fíggja ta›, sum er rá›iligt at fíggja. Vi› vir›isbrævamarkna›- inum kemur so ein møgu- leiki afturat peningastovn- unum og framtaksgrunnin- um, men eisini hetta fer at seta stór krøv til opinleikan og tilvitanina um markna›- in, heldur Ólavur. - Ta› er einki at taka seg aftur í, at vir›isbræva- markna›urin vi› tí›ini, fer at geva føroyskum fyritøk- um ein eyka fíggingar- møguleikan, men ta› fylgir so nógv vi› hesum møgu- leika, sum fyritøkurnar eiga at vera fyrireika›ar uppá, sigur hann. Vi› at hyggja í roknskap- irnar hjá peningastovnunum so sæst, at nógvur peningur stendur sum bundin upp- sparing, og ta› er einum parti av hesum peninginum, sum fyritøkurnar skulu hava fatur í, tá tær fara á vir›is- brævamarkna›in. Men ta› ver›ur ikki so, at hvør ma›ur gla›beintur loypir á dyr, tá hann hoyrir, at partabrøv eru til sølu í eini fyritøku, sigur Ólavur og leggur afturat, at tá ver›- ur ta› upp til virkini og lei›slur teirra, at gera júst teirra fyritøku til eitt lokk- andi og áhugavert tilbo›, sum kundarnir ikki kunnu lata vera vi› at keypa parta- brøv í. - Og so skulu ætlanirnar og metingarnar sjálvandi halda, sigur hann. Hugbur›sbroyting Men alt hetta vi› vir›is- brævamarkna›i fer at krevja eina stóra hugbur›sbroyting í øllum samfelagnum heldur stjórin í TK-stovuni. Før- oysk vinna og samfelagi › sum heild er ikki vant til at hugsa á henda hátt, og fyri at seta gli› á, er ney›ugt, at skipa› ver›ur fyri ymsum kunnandi tiltøkum. Í gjár skipa›i TK-Stovan fyri seminari um føroyskan vir›isbrævamarkna›, og frammanundan hava pen- ingastovnarnir skipa› fyri onkrum tiltøkum um sama evni. - Vinnan skal umstilla seg til ø›rvísi møguleikar og umstø›ur, men ta› er av- gjørt ikki naka›, sum kemur av sær sjálvum, og slett ikki naka›, sum kemur eftir stuttari tí›, sigur stjórin í TK-stovuni. Í Íslandi tók ta› fleiri ár, at fáa fer› á teirra vir›isbræva- markna›, men samstundis fóru íslendingar at handla vi› vir›isbrøvum uttanfyri Ísland. Nøkunlunda sama gongd kann væntast í Føroyum, heldur Ólavur og vísir á, at ta› í veruleikanum longu er byrja›, nú Kaup- thing og peningastovnarnir eru farnir til verka. Fyri føroysku fyritøkur- nar kann ta› kortini fara at taka longri tí›, at sleppa út á markna›in, og í tí tí›arbilin- um skulu fyritøkurnar leggja á annan bógv, vísir stjórin á. - Í framtí›ini ver›a fyritøk- urnar ikki bara máldar eftir gó›skuni av vøruni, men ta› vera máldar alla tí›ina, sig- ur Ólavur Gregersen. a Stórir møguleikar fyri framman - Skal vir›isbrævamarkna›urin hava nakran møguleika yvirhøvur, so er ney›ugt, at vinnan lagar seg til n‡ggju avbjó›ingina og n‡ggju møguleikarnar, sigur Ólavur Gregersen, stjóri í TK-Stovuni, í sambandi vi› at føroyski vir›isbrævamarkna›urin nú er á trappuni Ólavur Gregersen heldur, at ta› kann taka naka› av tí›, á›renn føroysku fyritøkurnar rættuliga eru komnar út á markna›in Mynd: Jonhard Hammer Vir›isbrævamarkna›urin á veg: Stovna felag um stutta tí› Sveinur Tróndarson Um stutta tí› ver›ur felagi›, sum skal reka føroyska vir›isbrævamarkna›in, sett á stovn. Líka sí›ani landsst‡ri› á fundi samtykti at seta á stovn vir›isbrævamarkna› í Føroyum hevur ein fyrireikingarbólkur arbeitt vi› málinum, og nú er hann vi› at koma á mál. Í stuttari vi›merking, sig- ur Jonhard Eliassen at part- arnir, sum sita í fyrireiking- arbólkinum, sum heild eru samdir um at seta á stovn eitt felag, sum skal taka sær av rakstrinum, um enn alt ikki er falli› endaliga upp á pláss enn, sigur hann. Men hóast felagi› helst ver›ur sett á stovn um stutta tí›, so kemur ikki gongd á markna›in enn. Hesum mugu vit bí›a eftir, sigur Jonhard Eliassen. Orsøkin er tann, at felagi› skal ígjøg- num eina drúgva gó›kenn- ingarproseduru, sum kann taka heilt upp í eitt ár. - Eftir at felagi› er stovn- a›, skal nevndin í holt vi› at gera felagi› til. Har skulu gerast mannagongdir, edv- skipanir skulu keypast, trygdarskipanir skulu gerast og manualar skulu skrivast. Men ikki nóg miki› vi› tí. Hetta skal alt gó›kennast eisini, og ta› skal Fíggjar- eftirliti›, sum skal geva hesa gó›kenning, sigur Jonhard Eliassen. Skal Fíggjareftirliti› gera alt gó›kenningararbei›i› uttan at kenna til tilfari›, so kann ta› taka drúgva tí›. Hinvegin ber til hjá nevnd- ini at fara út á markna›in at keypa sær mannagongdir, trygdarskipanir og reglur, sum Fíggjareftirliti› longu einafer› hava gó›kent, og tá tekur ta› ikki so langa tí›, grei›ir Jonhard frá. Og fordømi finst. Í Dan- mark er ein annar løggildur markna›ur, sum virkar á sama hátt, sum ætlanin er at gera í Føroyum, og tí er ikki óhugsandi, at hann kemur at vera leisturin undir føroyska markna›inum. Hesi tí›indi vil Jonhard Eliassen hvørki vátta› ella avsanna›, tí ta› ver›ur upp til nevndina í felagnum at taka stø›u til. Tá tann føroyski vir›is- brævamarkna›urin fer at virka, ver›ur talan um ein løggildan markna›. Hetta er ein av tveimum mátum at gera vir›isbrævamarkna› uppá, og hesin er tann, sum krevur minstu byrjunaríløg- una. - Partapeningurin skal ver›a átta milliónir krónur, og ta› er ein upphædd, sum skal standa órørd, sigur Jon- hard Eliassen. Skuldi ein børsur veri › settur á stovn, var kravi› 40 mió. krónur, og ta›, saman vi› ø›rum, er mett at vera í yvirkant av tørvinum her heima. Krøvini og treytirnar eru nógv strangari og tí ver›ur lagt upp til at føroy- ingar seta á stovn løggildan markna›, sum er munandi lættari at handfara. Trygdirnar skulu kortini ver›a tær somu, og ta› er framvegis Fíggjareftirliti›, sum hevur eftirliti› vi›, at alt fer rætt fram á markna›- inum. Spurdur um nær markn- a›urin fer at virka, sigur Jonhard, at ta› vil hann ikki siga naka› um. - Ta› er torført at meta, og ta› hongur nógv saman vi› hvønn framfer›arhátt nevndin velur, tá hon fer ígongd. Hinvegin kunnu vit vísa á, at tá danski markn- a›urin fór í gongd, tók gó›kenningin eitt ár, sigur Jonhard Eliassen at enda. Fyrireikingarnar til at seta á stovn vir›isbrævamarkna› í Føroyum eru nú komnar so langt álei›is at felag ver›ur stovna› til endamáli› á›renn langt umlí›ur. Kortini kann ta› ganga eitt gott hálvt ár, á›renn markna›urin letur dyrnar upp