leygardagur 18. juni 2005síða 36

36 Nr. 114 - 18. juni 2005 Eftir Hanus Kamban FYRSTI PARTUR Strategisk nýhugsan Harold Wilson Seint á sumri 1964 legði undir- ritaði saman við trimum øðrum føroyskum unglingum leiðina suður til Bournemouth at nema kunnleika til enskt mál og enskar bókmentir. Nakað av tí fyrsta, vit upplivdu, var at sleppa at fylgja við í einum bretskum politiskum valstríði. Tey Konservativu tá høvdu havt valdið í 13 ár, og Churchill, Eden, Macmillan og Sir Alec Douglas-Home høvdu skiftst um at mynda stjórn. Tann maður, sum átók sær at føra stríðið ímóti yvirstætt og afturhaldi, var tann nýggi arbeið- araleiðarin Harold Wilson. Val- stríðið var hart, og eingi vápn vórðu spard til at fella Labours knáa Dávid. Wilson vann tó ein ógvuliga tepran sigur og sessað- ist í Downing Street við einum meiriluta upp á 4 tinglimir. Tað kendist tó sum ein stórhending, at Labour eftir 13 ár úti á bera- jóli aftur tók um róðrið í Bret- landi, og eg minnist enn tað næstan rúsandi kenslu av nýbyrj- an, sum eyðkendi vinstrabløðini, eitt nú tíðarritið New Statesman, sum eg var farin at lesa. Búskapur sum fótongul Wilson, sum tóktist vera bæði dugnaligur, arbeiðssamur og sprækin, umboðaði eina sið- bundna javnaðarhugsan, sum hann greipaði saman við tí, til tað, nýggja hugtakinum techno- logy, tøkniligari nútímansgering av Bretlandi. Hansara bragdliga innreið hevði við sær ta kenslu, at nú blástu nýggir vindar, sama bragd av frískligum tíðarskifti, sum dreiv úr tónleikinum og tekstunum hjá The Beatles, sum ein hevði høvi til at hoyra og síggja á konsert fáar mánar seinni í sama býi. Á valinum hálvtannað ár seinni fekk Wilson økt um sín meiriluta, so hann nú kom upp á 98 tinglimir. Um hetta mundið hevði Wilson-stjórnin tó rent seg í óslættan sjógv. Nógv orka fór til, uttan úrslit, at avbyrgja tað rasistiska stýrið hjá Ian Smith í Rhodesia (seinni Simbabve). Stuðulin til kríggið í Vietnam fekk ilt í vinstravongin, og vána- ligur handilsjavni gav stjórnini ridlut støði. Hóast framgongd í búskapinum nakað seinni fall Wilson-stjórnin óvæntað á valin- um í 1970. Tann konservativi Edward Heath tók við valdinum og førdi í 1972 Bretland inn í ES. Tony Blair Umframt Wilson høvdu, til stál- kvinnan Margaret Thatcher so andbráð, eftir tann sonevnda winter of discontent, marsjeraði inn í Downing Street í 1979, tríggir aðrir Labour-leiðarar sitið við valdinum í Bretlandi. Teir vóru Ramsay MacDonald, Clement Atlee og James Callag- han. Atlee sat við valdinum í stív fimm ár, Wilson í sløk fimm ár, hinir í stytri tíðarskeið. Allar fýra arbeiðarastjórnirnar kollsigldu, tí tær rendu seg í búskaparligt illveður. Tað tóktist vera ein natúrlóg, at Labour megnaði ikki at stýra Bretlandi, og serstakliga at flokkurin hevði ikki lykil til búskaparpolitikkin - høvuðs- portrið inn í tað lovaða landið. Í dag - í okkara merkiligu og torskiltu tíð - er henda natúrlóg sett úr gildi. Fyri einum mána síðani førdi ein spelkin og brasin ríkisovasti Labour inn í Downing Street á triðja sinni. Sigurin var ikki so stórur, sum hann hevði ynskt, men kortini - í ting- mannatali - væl størri enn meirilutin hjá Wilson í 1964. Tony Blair hevur nú havt valdið í Bretlandi í átta ár, longri enn nakar annar Labour-leiðari undan honum. Eydnast tað hon- um at halda á valskeiðið at enda, hevur hann tá sitið við valdinum í 12 ár. Hann hevur boðað frá, at hann ætlar ikki at halda fram í Downing Street eftir næsta val. Men flokkur hansara kann vinna eitt val aftrat og, kanska við Gordon Brown sum stjórnar- leiðara, hava valdið til 2013. Eg fari í hesi greinarøð, við støði í ævisøguni Blair eftir Anthony Seldon, søgufrøðing og rektara fyri Brighton College, at royna at lýsa fyribrigdið Blair, mannin og hansara politikk. Tríggir musketerar Politikkur snýr seg, kunnu vit siga í stuttum, lutvís um at varð- veita valdið, og lutvís um at brúka valdið til at fremja nøkur mál. Ella, sagt øðrvísi, um valdið sum mál í sær sjálvum og um valdið sum miðil til nakað ann- að, eina politiska ætlan. Um vit nú halda okkum til hetta fyrra, hvussu hevur Blair-stjórnin borið seg at við at vinna trý val og loypa um upp ta høgu og hálu gátt, sum allar Labour-stjórnir higartil eru dotnar um? Svarið tykist tengt at einum paradoksi. Tony Blair kom inn í Labour sum eitt óskrivað blað, við ongum rótum í hesum flokki, við at kalla ongari politiskari kjølfestu og lítlari søguligari vitan. Hann bleiv valdur inn í Parlamentið í 1983, sum umboð fyri Sedgefield. Hansara dygdir tey fyrstu árini vóru, at hann var tungufimur, høviskur og vin- sælur maður. Men Blair var ikki tornæmur maður. Saman við tveimum vin- monnum og politiskum lags- brøðrum - Peter Mandelson og Gordon Brown, sum eisini vórðu valdir í 1983 - fór hann undir at granska politikkin hjá Labour, floksins prinsipiella stavnhald, innihald og stíl. Var kanska brúk fyri nýhugsan, hvat stavnhaldi ella borðreiðing viðvíkti? Kundi tað hugsast, at tíðarrákið - hesin bæði gátuføri og strangi harri - nú setti treytir, sum eingin politiskur flokkur hevði ráð til ikki at geva sær far um? Tær heilagu kýrnar Úrslitið av rannsóknunum hjá Mandelson, Brown og Blair gjørdist tann stevna, sum í dag ber navnið New Labour. Sum dømir um, hvat hesin politikkur fataði um, fari eg at nevna tvey prinsipiell mál. Annað er tað, sum bretar nevna the closed shop. Her verð- ur sipað til rættin hjá yrkisfeløg- um til at krevja av fólki í einum virki ella á einum arbeiðsplássi, at tey skulu noyðast at vera limir í einum fakfelag. Eftir at rætturin til at sleppa undan hesi treyt varð staðfestur í tí nýggja sosiala sátt- málanum hjá ES, reistu Tey Kon- servativu málið í Parlamentinum. Hetta var í 1989, og Blair, sum tá var arbeiðsmálaráðharri í skuggastjórnini hjá Labour, kunngjørdi tann 17. desember, at flokkurin ikki longur stuðlaði yrkisfeløgunum í hesi treyt. Við hesum ósosialistiska, men klóka stigi ripti Tony Blair eitt vápn úr hondunum á sínum mót- parti. Samstundis var tað tog, sum bant Labour at fakfeløgun- um, slitið. Óttin fyri yrkisfelag- anna "harðræði", sum higartil hevði stygt mangan miðalstættar veljara burtur frá Labour, var nú sum við gandi rikin burtur. Burtur frá reinari sosialismu Hitt málið var tengt at spurning- Uttanstrok og nýkveikjari Ein lýsing av Tony Blair og politikki hansara Alastair Campbell dagin fyri valið í 1997. Campbell var í níggju ár »spunalæknin«, sum skapti miðlamyndina av Tony Blair