fríggjadagur 22. september 2000síða 10

18 19 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 182 - 22. september 2000 Nr. 182 - 22. september 2000 Seinasti søludagur til 2. drátt er hósdagin 28. september 70% av søluvirðinum verður latið til vinningar HIN FØROYSKI HAPPADRÁTTURIN Frá Happadráttinum Størstu vinningar hesaferð: 1x 60.000 kr. 1x 30.000 kr. 1x 25.000 kr. 1x 15.000 kr. 5x 10.000 kr. 10x 5.000 kr. TILBOÐ Vit hava eisini stórt úrval av baðirúmsmøblum. Tilboðið heldur fram mánaðin út! ÷20% av øllum kranum ÷10% av stálvaskum Landavegur 2 - 100 Tórshavn - Tel. 318023 - Fax 310963 Sosialurin - 311820 verður á Læraraskúlanum 22. & 23. sept- ember. Arbeiðsætlanin verður henda: Fríggjadagur 22. september kl. 19.00: Góðkenning av fundarskipan Val av fólki til fundarskipan Innkomið uppskot um lógarbroyt- ing Formansfrágreiðing Orðaskifti um frágreiðingina Leygardagin 23. september kl. 09.00 Orðaskifti heldur fram kl. 10.30 Kaffisteðgur kl. 11.00 Frágreiðing skrivarans Orðaskifti um hana Frágreiðing frá feløgunum kl. 12.30 Matsteðgur kl. 13.30 Virkisskráin kl. 15.00 Kaffisteðgur kl. 15.30 Val av Starvsnevnd Val av floksleiðslu Val av grannskoðara Ásetan av limagjaldi Val av undirnevndum kl. 16.15 Innkomin uppskot kl. 17.00 Landsstevnusamtykt – Ymiskt kl. 20.00 Landsstevnuveitslan Føroya Javnaðarflokkur Landsstevnan 2000 Frá Javnaðar- flokkinum Landsstevnuveitslan verður í kantinuni á Læraraskúlanum leyg- arkvøldið kl. 20. Orkestrið Driv spælir. Kostn- aður 150,- Tekning fer fram á tlf. 317561. Javnaðarflokkurin Frá Javnaðar- flokkinum Stangavegur 3 - Box 50 FO-700 Klaksvík - Tel. 455340 FÝRVERK TIL TIL ÁR TIL ÁR Hava tit ætlanir um at gera eitt sindur meira burtur úr nýggjárinum hesaferð? Setið tykkum so í samband við okkum!!! Vit hava drúgvar royndir at selja fýrverk til nýggjár, stevnur, brúðleyp o.o. tiltøk. Í ár kunnu vit bjóða øllum felagskapum tað vælumtókta ROYAL-FÝRVERKI fyri serprís. Verð ikki ov seinur, tíðin er knøpp og mongdin er avmarkað. Til sølu Mercedes E190 2.6 6 cyl. bensin, elektroniska innspræning, auto- matgear, ABS, klimaútbúna, fartpilot, power- stýring, sóltak, sentrallás, el-rútavindarar og taxaleður innan. árg. 89. Bilurin hevur koyrt 57000 km, ein eigari og er sera vælhildin. Áhugað ring tlf. 31 67 95 eftir kl. 17 Frá 1000 ára haldinum Sunnudagin 24. september kl. 16.00 heldur Niels J. Arge, klokkari í Klaksvík fyrilestur í konfirmantstovuni í Fuglafjarðar kirkju um evnið: Klokkaratænastan. FØROYAR KRISTNAR Í 1000 ÁR Postboks 1121 · tlf. +298 321132 · fax +298 321761 · FO-110 Tórshavn Lastbilur til sølu Scania 112 til sølu. Tlf. 424220 ella 213220 Sosialurin - 311820 www.wenzel.fo Ynskir tú eitt sera spennandi arbeiði við góðum framtíðarmøguleikum? Verð partur í søluliðnum hjá Ford! Vit leggja stóran dent á, at tú hevur áræði, vísir ábyrgd og at tín arbeiðsbyrða ikki liggur eftir í einum søluteami, har kundatænasta og samstarv eru lyklaorðini. Skriva okkum nøkur orð um teg ella støkk inn á gólvið. P/F Wenzel Við Velbastaðvegin 100 Tórshavn Tel. 31 38 73 Att.: Peter S. Petersen og Leif Hovgaard Vit útvega eisini: Plastbakkar Pakkibond, tape Merkir, etikettir Knívar Kitlar, húgvur, handskar, svintur o.l. Ymisk tól til ídnaðin Reingerðisevnir Tilsetningsevnir Plattar Ráðgeving í tilevning av pakkitilfari ...sjálvandi til besta prísin!! Staravegur 5, P.O. Box 3099 FO-110 Tórshavn Telefon +298 35 30 00 Fax +298 35 30 10 E-mail: farpack@farpack.com Føroya størsta úrval av PAKKITILFARI úr karton, bylgjupapp og plast innan øll vinnuøkir * * * * * * * * * * sosialinum Lýsið í Eg skal takka býráðsfor- manninum fyri at hava handað mær 2000-ára M.A.Jacobsens viriðisløn fyri yrkisbókmentir, men serliga skal eg takka nevnd- ini fyri, at hon er komin til tað úrslit, at bókin „Føroyar á vegamóti“ er heiðursløn- arverd. Tá eg fekk boðini, var mín fyrsti tanki, at hetta kundi als ikki bera til, tí tað eru so nógvar góðar yrkis- bøkur komnar út í farna ári, og hví skuldi mín bók vera tikin fram um allar hinar? Men kundi hetta kanska hava nakað við tað at gera, hvørs heiðursløn talan var um? M. A. Jacobsen, Mass Ja- cobsen var føddur í Havn í 1891, í gjár fyri 109 árum síðani. Faðir hansara var Já- kup bøkjarin, og móðirin var Elsebeth, sum var av Velbastað. Mass á Húsum, sum hann ofta varð nevndur av tí, at faðir hansara var av Húsagarði í Havn, var so at siga føddur inn í ta føroysku sjálvstýrisrørsluna. Ætt hansara var væl umboðað í Tinghúsinum, tá menn og kvinnur komu saman har 2. jóladag í 1888 at verja Før- oya mál og Føroya siðir. Hesin fundur var farskotið til ta føroysku tjóðskapar- rørsluna, og parturin hjá skyldfólkum hansara hevur aldrin ligið eftir, tá tað kom til at gera tað neyðuga ar- beiði. Sum dømi um tað kann nevnast, at eldra systir hansara Sanna giftist við Símuni av Skarði og gjør- dist húsmóðir á Føroya Fólkaháskúla, sum var í Føgrulíð barnaárini hjá Massi. Hesi ár vóru mikil remb- ingarár í Føroyum, og var Mass við í Ungmannafe- lagnum í Havn, sum vakti nógv til tjóðskaparligt med- vit. Í 1907 fekk hann real- prógv, og árið eftir fór hann til Keypmannahavnar, har hann fekk studentsprógv í 1910 og las nøkur ár á uni- versitetinum, men gavst – próvleysur. Eina ferð spurdi eg systurson hansara Jóhan- nes av Skarði, hví Mass ikki las seg lidnan. Jóhannes svaraði, at orsøkin var tann bera blaktaða armóð, og at vit í dag høvdu ilt við at skilja, hvussu ringt tað var at fáa lisið, áðrenn stuðuls- skipanir til lesandi vóru fingnar í lag. Fyri føroyskt mentanarlív var tað ein gáva, at hann ikki gjørdist liðugur, tí so hevði hann tikið prógv í ma- tematikk og alisfrøði. Ein- gin studentaskúli var í Før- oyum, sum hann hevði kunnað fingið starv á, so helst var hann tí ongan tíð komin heim aftur. Men nú gjørdist hann bókavørður og kom at hava eitt týdning- armikið lutverk í mentanar- liga og politiska lívi lands- ins. Sum bókavørður megn- aði hann í teimum neyðars tíðum, ið tá vóru, at fáa bygt tey stásiligu bókasavnshús- ini av gróti. Skald og rit- høvundur var hann. For- maður var hann fyri tíðar- ritinum Varðanum, sum kom út átta ferðir um árið. Saman við Christiani Ma- tras var hann í 1927-28 høv- undur av tí føroysku-donsku orðabókini. Hann skrivaði Rættskrivingarreglurnar, sum nú verða seldar í 13. óbroyttu útgávu og fram- vegis eru tann besta veg- leiðing hjá øllum teimum, sum ætla sær at skriva før- oyskt lýtaleyst. Tað verður alt ov nógv at nevna alt tað, sum hann fekk givið út. Frá 1. januar 1933 til hann doyði sum 52 ára gamal í 1944, var hann harumframt formaður í Tórshavnar bý- ráð, og sat í løgtinginum í fýra ár frá 1936. Fjøltáttaður var hann. Umframt Varðan og fagrar bókmentir gav hann út Adressubókina, sum greiddi frá Føroyum á føroyskum, donskum, en- skum, týskum, fronskum og sponskum! Hann var við til at stovna føroyska Stu- dentafelagið í Keypmanna- havn í 1910, og stutt áðrenn hann doyði grundaði hann Tórshavnar Musikskúla og var í fyrstu nevndini saman við Williami Heinesen og Erik Petersen. Rakstrarmátturin í øllum hesum virkni var sjálvstýr- ishugsjón hansara. Men tað var ikki lætt at vera sjálvstýrispolitikari tá. Høvuðsorsøkin til hetta var, at eisini hjá sjálvstýrispo- litikarum var tað ringt at ímynda sær, at kongsins ráðharrar kundu lúgva fyri okkum fyri at fáa okkum til at lata okkum lynda ta ússa- ligu støðu, sum vit vóru í. Tað, ið hesir ráðharrar og teirra serfrøðingar førdu fram, var, at vit vóru ein partur av Danmarkar ríki, og at danska fólkið ráddi yvir okkum. Teir søgdu, at danska grundlógin var grundlóg okkara, og at dan- ska stjórnin hevði lógliga heimild til at útinna vald í Føroyum. Stjórnin helt, at alt virk- semi sum kundi føra til, at tey sum búðu í Føroyum fóru at halda seg vera nakað annað enn danir, var bein- leiðis vandamikið, tí tað kundi elva okkum til at finnast at tí ríkiseind, sum hon segði okkum vera ein part av. Slíkt virksemi varð skírt ólógligt, og sum dømi um, hvussu langt danska stjórnin gekk, kann verða nevnt, at tá Havnar Fram- burðsfelag í 1917 skipaði fyri at savna saman und- irskriftir fyri at venda sær til bretsku stjórnina fyri at fáa í lag øktan tilflutning av neyðsynjarvørum undir heimskrígnum, vóru odda- menninir í hesum tiltaki skírdir landasvíkjarar og stevndir fyri kanningar- nevndina hjá danska ríkis- degnum. Hvørki Mass Jscobsen ella aðrir sjálvstýrismenn vildu hava sitandi á sær, at teir gjørdu nakað ólógligt. Teir høvdu alla tíðina eina kenslu av, at tað ikki var rætt, sum danskir ráðharrar og teirra serfrøðingar førdu fram, og hildu seg tí vera í sínum fulla rætti til at virka fyri føroyskum máli, før- oyskari mentan og føroysk- um sjálvstýri. Men hóast teir viðgjørdu hesi viðurskifti dúgliga, eydnaðist teimum ikki at prógva, at tað vóru vit, sum høvdu rætt til at gera av, hvat ið henda skuldi í landi okkara. Hetta gjørdi, at teir høvdu ilt við at fáa ein meiriluta at taka undir við sjónarmiðum sínum, tí tá ið á stóð, kundu teir ikki siga annað enn, at danska stjórn- in hevði lógligan rætt til at fara við okkum sum hon gjørdi, men teir hildu, at hetta var órímiligt. Hetta var útlagt til at merkja veikleik- a, og gjørdi hetta sítt til, at undirtøkan fyri sjónarmið- um teirra gjørdist ov lítil. Tað bók mín er ein roynd til at greiða, er hvørt nakað er um tann illbata, sum Mass og aðrir sjálvstýris- menn høvdu um, at donsku sjónarmiðini ikki eru røtt. Tí havi eg kannað nakrar heilt avgerandi spurningar, sum kunnu setast um við- urskiftini millum Føroyar og Danmark. Fyri at kunna gera hetta hevur verið neyð- ugt at finna fram til alt tað, sum vísindamenn innan statsrætt og fólkarætt hava viðgjørt um Føroya støðu, greina tað og gera metingar av, hvat ið er eftirfarandi, og hvat ið ikki er at líta á. Fyrsti spurningurin er sjálvandi: Eru Føroyar ein partur av tí danska ríkinum? Her vísir tað seg, at líka síðan søgunar dimmalætt- ing hava Føroyar verið ein partur av tí norska ríkinum. Sárasta hending, sum okk- um hevur verið fyri, var tá ið Noreg fór burtur úr ríki okkara í 1814. Um hetta sigi eg soleiðis í bók míni: „Tað hevur verið vanlig fatan í Føroyum, at støðan tá var tann, sum Hans A. Djurhuus sigur: „ei kendist skilnarstund svár“. Men Jó- annes bóndi sigur í 1939 í síni Føroya Søgu I, at mannasøgn er, at føroyingar vóru harmir og tóku tað tungt, tá ið teir frættu, at Føroyar vóru skildar frá No- reg. Vit skulu minnast til, at vit ongar fjølmiðlar høvdu í Føroyum tá, og at tað held- ur ikki var loyviligt at finn- ast at stýrinum. Tann sum slíkt gjørdi, kundi fáa deyðadóm. Men eitt kundu føroying- ar gera, og tað var at yrkja vísur til føroyskan dans, har atfinningar kundu verða før- dar fram, uttan at myndug- leikarnir skiltu petti av tí. Tað var hetta, Nólsoyar Páll hevði gjørt við miklum heg- ni í Fuglakvæðinum. Hevur tað, sum her fór fram, ikki fingið nakran til nakað tílíkt? Vit hava eitt kvæði, sum er um eina ráðagerð millum danska og svenska kongin og nakrar norðmenn um, hvussu teir skuldu fáa gjørt enda á Noregs kongi. Með- an bæði danski og svenski kongurin gera sær fyri skommum í bardaganum, eru tað at enda norðmenn, sum sjálvir gera av, hvør ið skal stýra Noregs ríki. Hetta er kvæðið Ormurin Langi, sum er um Ólav Trygvason og deyða hans- ara við Svøldur. Tann sum samanber tað, sum hendi í 1814, við gongdina í kvæð- inum, sær at her er talan um eina beinrakna viðmerking til hendingarnar í Noregi í hesum ári, og at skaldið, sjóvarbóndin, hevur verið í parti við Noregs kongi og avgjørt ikki hildið við Dan- markar kongi. Vit kunnu siga, at hetta skaldið kanska ikki hevur verið ímyndin av tí vanliga føroyinginum, tí móðir hansara var norsk. Men kvæðið gav gott afturljóð hjá føroyingunum, og teir roknaðu seg sjálvar uppí, tá sjóvarbóndin segði í niður- lagnum: „Glaðir ríða No- regs menn/til hildarting“. Men vóru hetta ikki bert tóm orð? Kundi tað koma upp á tal, at føroyingar lótu lív á Hildar tingi sum aðrir Noregs menn? Í 1628 fekk Noreg sín eg- na her, sum var tann einasti reint norski stovnur í tí fe- lags norska-danska ríki- num. Allir norðmenn komu undir herskyldu, meðan danir ikki vóru tað. Í Før- oyum var ein kommandant- ur á Skansanum, og líka til 1814 var hetta eitt av størv- unum í norska herinum, so sum tað stendur skrivað 1813 í Hov- og Statskalend- arinum fyri norska og dan- ska ríkið, sum er komin út á hvørjum ári síðan 1734. Føroyingar vóru tí undir herskyldu sum aðrir norð- menn. Við kongligari plakat frá 13. mei 1801 varð ásett, at á hvørjum ári skuldu í Før- oyum skrivast út 8 ella 9 nýliðar. Streymoyggin, Eysturoyggin og Suður- oyggin skuldu á hvørjum ári koma við tveimum nýlið- um. Norðuroyggjar skuldu annaðhvørt ár koma við 2 ella 1. Annaðhvørt ár skuldi Sandoyar sýsla og Vága sýsla koma við einum. Sýslumenninir skuldu lata nýliðarnar sýna av komm- andantinum og fútanum, sum skuldu gera av, um teir vóru nýtiligir til krígstæn- astu. Vóru teir tað, komu teir upp í skansaliðið. Tæn- astutíðin var fýra ár, so í alt høvdu vit umleið 34 sol- dátar á Skansanum. Skyldan hjá føroysku hermonnunum var at seta lívið í váða fyri fosturlandið, Noregs ríki, og tað var tí ikki orðaskvaldur fyri føroyingar at ríða til Hildar ting sum Noregs menn. Vit høvdu sostatt tá ein standandi her, sum var upp á 0,7% av fólkatalinum. Høvdu vit í dag havt ein lutfalsliga eins stóran her sum tá, so vóru nú yvir 300 føroyingar í hermannabúna. Men tá vit høvdu somu skyldur sum aðrir norskir borgarar, hvussu var tað so við okkara rættindum sum norðmenn? Tann 15. januar 1776 kom ein konglig kunngerð um innburðarrætt. Í henni verð- ur ásett, at fyri at njóta ávís rættindi sum t.d. at fáa al- ment starv í ríkjunum krevst, at viðkomandi er innborin, tvs. annaðhvørt føddur sum „holsteinari, dani ella norðmaður.“ Av tí at vit høvdu vernd- arskyldu í norska herinum, kundi tað yvirhøvur ikki vera nakar ivi um, at øll tey, sum búðu í Føroyum, høvdu innburðarrætt sum norð- menn. Sjóvarbóndin hevði tí rætt í tí, hann segði í Orm- inum Langa.“ Tað var tí við góðari grund, at altjóða dóm- stólurin í Haag dømdi tann 5. apríl 1933, at so seint sum tann 14. januar 1814 vóru Føroyar ein partur av No- regs ríki. Fyri at broyta markið millum Føroyar og danska ríkið skulu vit samtykkja hesum, og hesa samtykt skulu vit hava gjørt eftir 1814. Tíverri fyri ta donsku stjórnina kann hon ikki vísa á at vit hava gjørt nakra slík- a samtykt, og tað er tí við góðari grund at forsætisráð- harri Danmarkar sigur, at danski staturin ikki kann reka aftur okkara próv- førslu. Tað er tí óreingiligt, at vit ikki ríkisrættarliga eru ein partur av danska ríkinum. Men hóast hetta eru vit saman við hesum danska ríki. Hetta samstarv er tó ikki av ríkisrættarligum, men av fólkarættarligum slag. Grundarlagið fyri hesum samstarvi er tann altjóða sáttmáli, sum vit sum partur av norska ríkinum gjørdu við danska ríkið tann 29. august 1450, fyri nágrein- liga 550 árum síðani. Hesin sáttmáli ásetur, at vit eru ein javnbjóðis partur í sam- starvinum við Danmark. Eins og danir kunnu taka avgerðir um, hvat alment mál skal vera í Danmark, so kunnu vit taka avgerð um, hvat alment mál skal vera í Føroyum. Sama er galdandi fyri alla aðra lóg- gávu. Men sáttmálin ásetur, at vit skulu hava sama kong, og at vit skulu vera saman í kríggi. Fyri at sleppa burtur úr einum slíkum altjóða sát- tmála millum tveir partar krevst, at teir eru samdir um at fara hvør til sítt. Men nú er hetta ikki nøkur forðing hjá okkum longur, tí tann 17. mars í ár hevur danska stjórnin boðað frá, at hon gevur okkum loyvi til at fara burtur úr felagsskapinum við Danmark um so er at vit vilja tað. Nú, ið full greiða er fingin á okkara statsrættarligu og fólkarættarligu støðu, liggur betri fyri enn nakrantíð fyrr at seta tað í verk, sum sjálv- stýrisrørslan hevur virkað fyri síðan fundin í tinghús- inum 2. jóladag 1888: At fáa Føroya mál til æru, og at fáa føroyingar at halda sam- an og ganga fram í øllum lutum, at teir mugu verða sjálvbjargnir. Tað gleðir meg, at nevnd- in eftir øllum at døma hevur hildið, at Mass Jacobsen hevði fegnast um at lisið hesa bók, sum gevur honum rætt í øllum tí, sum hann stóð fyri í virkna lívi sínum. Tí sigi eg enn eina ferð takk fyri ta heiðursløn, tit hava veitt mær. Zakarias Wang Røða í sambandi við handanina av M. A. Jacobsen virðislønini Gevur Mass Jacobsen rætt