mikudagur 29. juni 2005síða 11

Nr. 121 - 29. juni 2005 11 Jacob Vestergaard Henda spurningin kann ein seta sær nú kjakið um tørvin á røktarheims- plássum enn einafer hevur tikið seg upp kring landið, serliga í Suðuroynni, har kommunurnar hava fingið eitt "serligt" tilboð frá landsstýrinum. Fyri at fáa greiðu á hes- um spurningi, er neyðugt at hyggja at ábyrgdarbýtinum millum land og kommunur. T.v.s. hvørjar uppgávur/ tænastur kommunurnar skulu taka sær av og hvør- jar uppgávur/ tænastur landið skal taka sær av. Kommunurnar hava alla tíðina miðja eftir og arbeitt fram ímóti at fáa eitt greitt uppgávu- og ábyrgdarbýri millum land og kommunur. Við einum greiðum upp- gávu- og ábyrgdarbýri hevði ongin ivi verið um, hvørki millum politikarar ella borgarar, hvør eigur at røkja tær ymisku uppgáv- urnar, landið ella kommun- urnar. Undanfarna samgonga setti gongd á hetta arbeiði, og saman við komm- ununum var farið undir eina miðvísa tilgongd, fyri at náa hesum málsetningi. Samstundis var funnið útav, hvussu skipast skuldi fyri, tá kommunurnar skuldu yvirtaka málsøkir/ uppgáv- ur frá landinum, m.a. í álitinum "um uppgávu- og ábyrgdarbýti millum land og kommunur". Umframt at lýsa hvørji málsøkir/ uppgávur eiga at røkjast av kommununum, var sligið fast, at kommun- urnar skulu valda og gjalda fyri tey málsøkir/ uppgávur tær yvirtaka. Býtið av skatinum millum land og kommunur skuldi broytast, so kommunurnar skuldu fáa lutfallsliga størri part av skattinum. Fyri at javnstilla kommunurnar í mest møguligan mun, skuldi ein skipan við at útjavnað kommunala skattin setast í verk. Kommunurnar vóru sinn- aðar til at átaka sær fleiri uppgávur, og vóru farnar undir neyðuga fyrireiking- ararbeiði. Tað vísti seg tó, at bæði land og komunur høvdu trupult við at halda seg til avtalaða politikkin, nevni- liga at fáa eitt greiðari upp- gávu- og ábyrgdarbýti mill- um land og kommunur. Fleiri dømir eru um tað. Soleiðis byrjaðu kommun- urnar at hjálpa landinum at røkja uppgávurnar á eldra- økinum, hóast hetta økið var og framvegis er ein landsuppgáva burturav. Samstundis sum komm- unurnar mótmæltu, at landið legði fleiri útreiðslur /uppgávur á kommunurnar, á ymiskum økjum, uttan at tann neyðugi peningurin fylgdi við, brúktu komm- unurnar nógvan pening til at hjálpa landinum at røkja eldraøkið. Hesin politikkur er í ansøgn við tað sum komm- unurnar altíð hava vilja, nevniliga at fáa eitt greitt uppgávu- og ábyrgdarbýti millum land og kommunur. Við tí ætlan sum fyrilá, at kommunurnar skuldu yvir- takað eldraøkið, var tað tó ein meining í, at kommun- urnar byrjaðu at gera íløgur á eldraøkinum, hóast hetta átti at verið gjørt eftir einari neyvari ætlan, avtalað millum land og kommunur, um hvussu partarnir í felag skuldu útbyggja økið. Nú er støðna ein heilt onnur. Sitandi samgonga hevur onga greiða ætlan um at leggja eldraøkið út til kommunurnar at umsita. Hóast hetta, vil landið framvegis hava, at komm- urnar brúka sínar skatta- krónur til at hjálpa land- inum at røkja uppgávurnar á eldraøkinum. Tað hevur eydnast land- inum sera væl at fáa kommunurnar at brúka pengar til eldraøkið, ja so væl, at í Suðuroynni verður tað nevnt eitt "serligt tilboð", at kommunurnar sleppa at gjalda til eitt økið, sum fult og heilt er ein landsuppgáva. Niðurstøðan er greið, "kommunurnar hava ikki nakran røktarheimstørv", sum fleiri kommunal- politikarar og onnur tykjast at halda. Harvið er ikki sagt, at tað ikki er ein røktarheim- størvur. Fyrst og fremst eru tað okkara eldru borgarar sum hava tørv á ymiskum tænastum, eisini á røktar- økinum, tænastum, sum landið eigur at veita teim- um. Tí kann tað heldur sigast, at landið hevur tørv á, m.a. at útvega røktar- heimspláss. Sum er hvar vit fleiri ymiskar loysnir á eldraøk- inum. Um landið veruliga skuldi komið við einum tilboði til Suðuroynna, t.v.s. tey eldru í Suðuroynni, átti landið sjálvt at bygt ellis- og røktarheim í Suður- oynni, á sama hátt sum gjørt var í Sandoynni fyrst í 90-árunum. Kommunurnar í Suður- oynni hava meir enn nokk við at røkja tær uppgávur, sum tær eiga at taka sær av. Vit hava júst hoyrt um trupulleikarnar á um- hvørvisøkinum, har stórar íløgur skulu gerast í Vági og á Tvøroyri, fyri at fáa eina nøktandi skipan fyri spillvatni. Landið og kommunurnar eiga í felag at taka arbeiði uppaftur við at leggja eldra- økið út til kommunurnar at umsita. Hetta kann gerast yvir eitt tíðarskeið, eftir einari fastari ætlan, har land og kommun- ur í felag útbyggja eldra- økið, við teimum ymisku tilboðunum, sum tey eldru hava tørv á, til kommunur- nar at enda yvirtaka alla ábyrgdina av økinum. Hetta eigur at gerast eftir tí leisti, sum skotin er upp í álitinum um „uppgávu- og ábyrgdar- býti millum land og kommunur". Kommunurnar í Suður- oynni hava ikki nakran røktarheimstørv. Tær kunnu so taka støðu til, um tær eru so væl fyri fíggjar- liga og so væl fyri viðvík- jandi kommunalum tænast- um, at tær meta tað verða rætt at brúka pengar til eitt øki, sum landið eigur at taka sær av. Hvussu leikur fer, vil tíðin vísa, men eitt er vist, landið kann ikki geva kommunun- um ábyrgdina av manglandi tilboðum á eldraøkinum. Tað ábyrgdina hevur landið fult og heilt. Kaj Leo Johannesen Sambandsflokkurin Oljuprísirnir eru enn eina- ferð hækkaðir, og hava við hækkingini sett nýtt met. Í Danmark eru bensinstøðir í ferð við at skifta gomlu prísskeltini út, so at tey kunnu vísa tveysifraði krónutøl. Í Føroyum kosta 1.000 litrar av gassolju nú 5.300 krónur. Eitt meðal húsarhald brúkar umleið 3.000 litrar av olju um árið og skal sostatt av við slakar 16.000 krónur árliga, bara fyri at halda húsini heit. Umleið tveir triðingar av el-framleiðsluni í Føroyum verður vunnin úr olju. Tí kann roknast við, at prísirnir hjá SEV eisini fara at verða ávirkaðir av høga oljuprísunum, og aftur har er tað brúkarin, sum fær rokningina. Í 2004 brúkti SEV umleið 30.000 tons av tungari olju. Stjórin í Statoil segði í samrøðu við Dag og Viku týskvøldið at eingi útlit eru til at oljuprísirnir fara at lækka aftur í nærmastu framtíð. Síðani seinasta summar eru prísirnir støð- ugt hækkaðir, men av tí at amerikanski dollarin er fallin í virði, hava vit ikki merkt alla hækkingina. Men nú gongur dollarin uppeftir, og tí eru útlitini ikki bjørt. Oljuavgjaldið Av hvørjum litri av brenni- olju, sum verður fylt á tangan, eru 80 oyru oljuavgjald og 90 oyru meirvirðisgjald. Eitt húsar- hald, sum brúkar 3.000 litrar av olju um árið, rindar sostatt 2.400 krónur árliga í oljuavgjaldi og 2.700 krónur í meirvirðisgjaldi fyri oljuna. Prísin á heimsmarknað- inum hava vit onga ávirkan á. Men oljuavgjaldið og meirvirðisgjaldið seta vit á sjálvi. Áðrenn apríl 2000 var oljuavgjaldið í øvugtum lutfalli við oljuprísin. Tað vil siga, at tá oljuprísurin hækkaði, so lækkaði av- gjaldið. Á tann hátt fingu vit ein javnari prís. Men í mars 2000 legði Karsten Hansen, landsstýrismaður, uppskot fyri Løgtingið um at fastlæsa avgjaldið á 80 oyrum, og tað uppskotið varð samtykt. Síðani eru oljuprísirnir hækkaðir so nógv, at við gomlu skipan- ini hevði avgjaldið fyri langari tíð síðani verið komið niður á 0 krónur. Men orsaka av broytingini hjá Karsten Hansen er tað framvegis 80 oyru fyri liturin. Mugu taka kjakið nú Høgu oljuprísirnir eru ein trupulleiki fyri nógvar føroyskar familjur. Sam- bandsflokkurin er altíð til reiðar at tosa um møgulig tiltøk, ið kunnu avmarka avleiðingarnar av høgu oljuprísunum. Rættast hevði verið, um løgtingið longu nú tók støðu til, hvat vit skulu gera, um prísirnir á olju um eitt ella tvey ár verða uppaftur hægri enn nú. Eitt hugskot kundi til dømis verið at vent aftur til gomlu skipanina (ella eina líknandi skipan), har ið oljuavgjaldið er í øvugtum lutfalli við oljuprísin. Hetta kundi lætt munandi um hjá føroysku húsarhaldunum, nú prísurin fyri hita er um at geva føroyingum kulda- sjálvta. Kári P. Højgaard Løgtingsmaður Væl fyrisskipað hátíðar- hald var fyri innbodnum, tá skotið skotið varð ígjøgnum leygardagin. Sjónvarpið vísti í degi og Viku myndir, har Norð- lýsið og norska flaggið saman við posti vórðu handaði gjøgnum tað lítla holið í múrinum, ið skildi arbeiðsbólkarnar, ið høvdu arbeitt ávikavist úr Leirvík og Klaksvík. Nógvur turbulensur hevur verið kring land- stýrismannin í Innlendis- málum, sum í langa tíð hevur megna at verið miðdepulin í heimliga orðaskiftinum, har nær- um hvør útsøgn frá hon- um, hevur fest eld í. Tí var tað tí við ávísum ótta og iva, undirritaði tíðum hugdi niður á sjálvlýsandi urskivuna, har stóripinnur hevði kropið sær nakað fram um ásetta 5-talið. Men so komu forloysandi orðini um, at nú vóru 5 minuttir til skotið bleiv. Hesafer var ongin slingur í valsinum hjá Jógvani við Keldu og múrurin fall. Loksins kundi so skerda eysturoyarting- manningin klúgva upp um grótrúgvuna, við Kjartan Joensen skipara úr Leirvík á odda, honum í hølinum Kára P Højgaard, Alfred Olsen, Andreasi Petersen og Jógvani á Lakjuni. Klak- víksmegin vórðu vit hjartaliga væl móttiknir av norðoyartingmonnun- um, ið við serstøkum spenningi høvdu sæð fram til hesa løtu. Kom á tal niðri í tunlin- um miðskeiðis undir Leirvíksfirði, á lægsta staðið í Útnorði. Ongin ivi er um, at maðurin er langt frammanfyri sína tíð. Vit fingu greitt at vita, at ongin skilti Jógvan fyri 15 árum síðani, tá hann vísti á tað skilagóða í hesi verkætlanini, sum nú gjørdist veruleiki, og hann hevði fingið rætt. Tað er møguliga trupul- leikin, tá ein sær longur fram enn fólk flest, at man kann verða misskil- tur av síni samtíð, livst so spyrst. Borðhaldið var hildið undir hugnaligum um- støðum og maturin var vælsmakkandi og ókvoter- aður. Orðið varð ikki frítt, tíbetur, vildi onkur sagt. Ivaleyst høvdu teir ting- menn, ið høvdu leitað sær norður til Klaksvíkar hendan leygardagin, ikki latið orð landstýrismans- ins í vinnumálum staðið ó- svarað, tá hann burtur úr rúgvuni nevndi tveir partamenn. Misstakið skal verða honum fyrigivið, tí farna vikan hevur verið sera strævin. Kappingin við løgmann, um at ganga fremstur í kongaliga fylg- inum saman við vøkru krúnprinsessuni, krevur sítt. Onkur hevur speisk- liga sagt, at høvdu um- støðurnar verið øðrvísi og vitjanin ikki endaði nú, so er spurningurin, um henn- ara kongaliga hátign hevði fari avstað aftur, tí á nærum hvørjari sjónvarps- mynd, hugdu prinsessan og landstýrismaðurin ber- gtikin hvør at øðrum. Aftaná blíðskapin frá vertum og norðingum varð leita í bussarnar, at njóta seinasta møguleika at koyra ígjøgnum tunnilin á hesum sinni. Kom í bussin, ið skuldi koyra fólkið ein túr til Leirvíkar og aftur til Klaksvíkar. Veitslurómur var á øllum, og søgur og sangur gjørdu túrin alt ov stuttan, har so kendir menn sum Karstin Hansen, Jákup Mikkelsen, Heini O. Heinesen, Stein- bjørn Jacobsen, Rod- mundur Nielsen o.a. vóru við. Tá ein mikrofon er nærhendis, er ein sovorðin neyð at sleppa at tosa í hana, og gavst hesin møguleikin eisini á túrin- um. Undirritaði gjørdi sama mistakið sum land- stýrismaðurin í vinnumál- um, bert at nevna eitt navn í smb. við tunnilin, men tað skal verða rættað her. Bæði Eyðun Elttør, Kars- tin Hansen og Heini O. Heinesen áttu saman við góðum kreftum sín stóra leiklut í hesi verkætlan. Eftir stendur so avbjóð- ingin Leirvíksmegin, har ein haldgóð loysn skal finnast við tunlinum undir bygdini. Vónandi verða hesi viðurskiftini avgreidd í næstum, so óttin og ampin, leirvíkingar hava av tí komandi øktu ferðsl- uni, er ógrundaður. Ongin ivi er um, at roknað verður við, at løgmaður í ólavsøkurøðu síni boðar frá, hvør loysn er vald og at hetta er gjørt í samráð við kommunalu myndug- leikarnar á staðnum. Tilukku og góða eydnu við størsta samferðslu- átakinum í nýggjari tíð. Vóni at sambindingar- liðið, tunnilin millum Eysturoy og Borðoynna kemur at lætta um ger- andisdagin hjá vinnulív- inum og teimum fólkum, sum regluliga skulu nýta hesa farleið og verður til signingar og gleði fyri allar føroyingar.. Hava kommunurnar røktarheimstørv? Norðoyartunnilin Hitaprísur elvir til kuldaskjálvta