mikudagur 3. august 2005síða 19

Nr. 144 - 3. august 2005 19 BÚSKAPUR, VALUTA, OG ARBEIÐSLOYSI Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Í juli mánaða hevur lut- fallið millum dollar og euro ligið rættiliga konstant, aftaná stóra euro-fallið sum brast á aftaná fólkaatkvøð- urnar í Frankaríki og Hollandi, har nýggja ES- grundlógin bleiv vrakað. Í juli hevur ein eura givið millum 1,20 og 1,22 dollar. Tó var kursurin eitt stutt bil heilt niðri á 1,88. Tann politiska óvissan, sum støðan í Frankaríki og Hollandi, og harvið í øllum euro-økinum við 12 luttak- andi londum førdi til, at fokus flutti burtur frá tí amerikanska búskapinum, sum framvegishevur nakr- ar álvarsligar struktur-veik- leikar. Henda óvissan gjørdi, at euran fall frá um- leið 1,30 til eitt væl lægri virði uppá umleið 1,20 dollar. Hevur US-dollar mist damp og megi? Hóast fleiri búskaparlig hagtøl úr USA í seinastuni hava verið positiv, so hevur dollarin mist framdriftina, sum hann hevur havt sein- astu mánaðirnar ella kanska hálva árið. Ameri- kanski landsbankin, The Fed hevur seinastu tíðina javnan hækkað tað "stuttu" rentuna við 0,25%, so hon nú er 3,25%, meðan euro- peiski ECB hevur hildið fast um 2%. Tí hevur tað verið fyrimunur hjá summ- um at gera íleggingar í USA og í dollar, og eftir- spurningurin eftir dollar hevur verið stórur. Búskaparvøksturin var eisini í 2. kvartali góður í USA, uppá 3,4%. Hetta er væl meira enn í flestu ES- londum. Smáir glottar í Týsklandi og Frankaríki Hetta lægra virðið á euro hevur, eftir lærubókini, við sær, at tað skuldi verið lætt- ari at útflutt vørur ú euro- økinum. Helst er tað hetta, sum hevur fingið fram- tíðarvónirnar í týska vinnu- lívinum at batna. IFO- stovnurin í München hevur spurt 7000 týsk virkir um teirra framtíðarvónir. Fyri- spurningurin gav eitt index- tal fyri juli uppá 95, sum er ein vøkstur uppá 1,7 síðan juni. Við øðrum orðum ein klár framgongd. Men framvegis er bú- skaparligi vøksturin í Týsk- landi lágur. Og arbeiðsloys- ið er tað hægsta síðan kreppuna í 1930-unum. 5 milliónir ganga arbeiðs- leys, ella umleið 10% av arbeiðsfólkinum. Í teim "nýggju" londunum í eyst- ara parti av landinum eru umleið 20% arbeiðsleys. Tí eru fólk blivin meira sparin, keypa minni, ferðast minni. Í Frankaríki er arbeiðs- loysið nakað líka høgt sum í Týsklandi. Men seinastu tølini siga tó frá einum lítlum bata, so kanska gongur tað rætta vegin. Juni-tølini søgdu 10,1%, sum er ein minking uppá 0,1% í mun til mai. Hvat vísir arbeiðs- loysistalið í USA? Nógv fólk trúgva at hagtøl ella statistikkur er tað sama sum tað rætta, sannleikin. Ja, ja- men hvat? Tað veldst millum annað um hvørjir spurningar verða settir, og hvussu teir verða settir. Tabellin omanfyri sigur at 5,0% eru arbeiðsleys í USA, heimsins størsta bú- skapi. Og tað er væl lægri enn í euro-økinum, har tað er 8,8%. Men ein grein í seinasta nummar av "The Eco- nomist" setir spurnartekin við, um hetta tal eisini sigur sannleikan sum hann er. Blaðið vísir til eina rapport, sum landsbankin The Fed (stytting av Federal Re- serve Bank) hevur lagt fram. Hon sigur, at arbeiðs- loysistalið kann vera eitt misvísandi tal, tá metast skal um, hvussu stórar óbrúktar kreftir eru í bú- skapinum at taka til. Eitt arbeiðsloysistal uppá 5,0% svarar til 7,5 milliónir fólk. Men kanska er rætta talið nógv hægri. Rapportin roknar út, at kanska eru 12,6 milliónir fólk veruliga arbeiðsleys, ella yvir 8%. So, roknað á henda hátt eru líka nógv arbeiðsleys í USA, sum tað eru í Euro- økinum. Arbeiðsleysur ella ikki? Skal ein persónur roknast at vera arbeiðsleysur, skal hann vera tøkur á arbeiðs- marknaðinum, og hann skal royna at skaffa sær arbeiði. Við øðrum orðum, fólk sum eru sjúk, óarbeiðsfør, sum søkja sær útbúgving ella bara "ganga heima" ella eru droppaði heilt út, - tey vera ikki roknaði at vera arbeiðsleys. Tað at søkja sær arbeiði kann í sjálvum sær vera fulltíðar-jobb. Í góðum tíðum kunnu nógv, sum fyrr ikki hava søkt arbeiði, aftur melda seg sum arbeiðssøkjandi. Tí svingar tað procenttalið, sum vísir hvussu stórur partur av fólkinum í arbeiðsføra aldrinum eru til taks á arbeiðsmarknað- inum. Tey, sum droppa út úr arbeiðsfjøldini, detta eisini burturúr arbeiðsloysistal- inum. Ein høvuðstendensur seinastu 40-50 árini hevur bæði í USA og Europa verið, at alt fleiri kvinnur søktu og fingu jobb. Men í USA sær út sum henda gongd er uppsteðgað. "Vidne til virkeligt komediespil" Ofta hevur verið víst á struturellu problemini í amerikanska búskapinum, eisini kallað "the twin deficits", sum vísir til ovur- tóra hallið á handils- og gjaldsjavnanum og harnæst til hallið á fíggjarlógini. Í "Børsen" (1.8.05) skriv- ar Bradford Delong, sum var vara fíggjarmálaráð- harri hjá Bill Clinton, at um vit hyggja at stjórnini hjá Bush "bliver vi vidne til et virkeligt komediespil, der skal foregive, at der nu- værende budgetunderskud ikke er noget problem." Lítið verður tosað um tey vaksandi problemini, og Delong heldur, at "situa- tionen er, at der er ikke nogen politikere, som er med til at sætte dagsorde- nen, der så meget som for- søger at styre USA mod en mere ansvarlig finans- politik." Delong heldur at USA, sum er tann størsti og sterkast búskapurin í heim- inum og sum hevur dollar- an sum reserva-valuta, átti at gingið á odda. Men tað hendir ikki. Bradford Delong endar grein sína við hesum orð- um, sum ikki eru mild móti Bush-stjórnini: "Hele Bush -administrationen har præsteret en stribe af ledelsesfejl, så hvorfor skulle man beskæftige sig med spørgsmålet om dens elendige financielle ledel- se?" Eingin ivi kann vera um, at kikarin aftur fer at venda burt frá politisku problem- unum í ES, og aftur til álvarsligu fíggjarligu-bú- skaparligu problemini, sum lúra í USA, og sum kunnu føra til kreppur av somu dimensiónum, sum tann gamla í 1930-unum. Smáglottar í europeiska búskapinum, Kritikkur av fíggjarleiðsluni hjá Bush Búskaparlig hagtøl Vøkstur í BNP Arbeiðsloysið 2005 (mett) % (seinasta) % USA 3,5 5,0 Euro-økið 1,3 8,8 Týskland 1,1 11,6 Frankaríki 1,5 10,1 Italia - 0,2 7,8 Bretland*) 2,2 4,8 Svøríki*) 1,9 5,2 Danmark*) 2,1 5,8 *) ikki í euro-økinum. Kelda The Economist 30.7.05