mikudagur 17. august 2005síða 14

Bogi Eliasen stjórnmálafrøðingur Viðkvæmi heimurin Altjóðargerðin er um okk- um hvønn einasta dag, vit kjakast um hvussu vit kunnu fáa sum mest burtur- úr og ikki gerast eftirbátur á altjóða pallinum. Altjóða- gerð er tó meira enn stutt- skygd vinningsbýti uppá stuttskygdaða marknaðar- satsing. Altjóðargerðin við- førir ein meira samanbund- nan heim, har flytingar eru lættari. Vit í Evropa eru von við at hugsa um tey fýra frælsini; fólk, kapital, íløg- ur og tænastur. Ein meira opin heimur, sum gevur størri møguleikar, er sam- stundis ein meira við- kvæmur heimur, har verri er hava eftirlit við brots- monnum. Vit eru sostatt í tí klassiska frælsisspurning- inum, hvussu nógv eftirit er neyðugt fyri at einstakling- urin kann verða frælsur? Svarið er ymiskt, stýrt av ymsum hugsjónum, men fáur ivast í, at nýmótans tøkni og altjóðargerð hava gjørt okkara skipanir sera viðkvæmar og lættari at syndra, enn vit brýggja okkum um at vita. Hetta sóu vit 11.9.01, vit sóu tað í Madrid, í London í Egypta- landi, Bali, Jakarta, Istan- bul, Casablanca og Ryadh, og vit hava fyrr sæð tað í Japan. Tann víðgongdi is- lamiski yvirgangurin, sum skakar mest nú, er eisini ørkymlandi, tí talan eisini er um fólk sum búgva í fyrstaheimslondum og at talan helst ikki er um ein skipaðan felagsskap, men fólk sum taka undir við Bin Laden og soleiðis sjálvi taka stig til ræðuleikar. Yvirgangur Yvirgangurin skakar okk- um, og hátturin altjóða yvirgangurin verður framd- ur á, ger at vit øll óttast og soleiðis røkka yvirgangs- bólkarnir máli sínum. Nógvar eru meiningarnar um hví hetta slagið av yvir- gangi hevur fingið fasta- tøkur og stuðul í fleiri lond- um. Men tað er givið, at partvíst er tað talan um átrúna og um kúgað fólk, sum onkursvegna kenna seg við undirlutan í verandi heimsskipan, sum bartrog- ini, ið tala fyri yvirgangi, misbrúka. Tað er lítið at ivast í, at verandi heims- skipan ikki hevur eitt rætt- víst býti at tilfeingi, og í sær sjálvum er við til at halda hesum órættvísi uppi. Júst staðfesting av hesum er arbeiðið við at broyta ST skipanina, soleiðis at heim- urin gerst meira rættvísur. Eitt annað amboð í hesum sambandi eru reglurnar fyri altjóða handli. Her er somuleiðis lítið at ivast í, at fyrstaheimslondini fáa mest burturúr og ofta tey sterkastu alramest. Fríhandil Seinastu árini hava al- mennu Føroyar arbeitt við einum fríhandilssáttmála við Ísland. Flest øll eru samd um, at neyðugt er at verða meira altjóða. Men so skjótt vinnulívsfólk kenna seg hótt, verður ofta kravt at fáa verju og so- leiðis hevur leikur eisini verið viðvíkjandi eini fríhandilsavtalu við Ísland. Óttin tykist her at verða, at íslendingar eru sterkari enn vit og tí við løttum taka yvir. Óttin er bæði við- víkjandi fríhandilssáttmála, men eisini at íslendingar seta seg á eitt nú almennu ognirnar, sum verða ein- skildar. Tað er ikki bert í Føroyum, at hesin óttin stingur seg fram. T.d. í Peru, sum eg júst havi verið í, eru harðar fríhandils- samráðingar við USA. Peru hevur tørv á fríhandilssátt- málum, men óttast sam- stundis avleiðingarnar. Ótt- in er, at tað nógv sterkari amerikanska vinnulívið skal seta seg á alt. Harum- framt eru krøvini frá USA rættiliga hørð, soleiðis skal Peru t.d. steðga kopivørum, vøkstrinum av kokabløðum og so eru peruanar mis- nøgdir við at USA krevur fría atgongd fyri sínar stuðlaðu landbúnaðarvørur. Fyri Peru er trupulleikin, at nógv fólk liva at gera kopi- vørur og er hetta ein um- fatandi vinna í Peru. Har- afturat er komið fram, at roknast má við munandi vøkstri í heiligvágskost- naði, tí fríhandilsavtalan inniber, at patentini hjá amerikonskum feløgum skulu fylgjast í Peru. Her sæst longi ójavnvágin í avtalum millum fyrsta og triðjaheimslond og enn er langt á mál, tí tað er vanligi fátæki borgarin, sum miss- ur í fyrstu atløgu. Kokabløð uttan alternativ? T.d. hevur nógv verið gjørt burtur úr frá amerikanskari síðu, at banna kokabløðum, sum eru ráevni til kokain. Trupulleikin er bara, at tey vaksa sum gras nógva- staðni. Um USA krevur at sleppa frítt inn við sínum stuðlaðu landbúnaðarvør- um, so gerst trýstið á bønd- urnar enn størri og alterna- tivið at arbeiða við koka- bløðum enn minni. Tað sama ger seg galdandi, um handilsavtala skal gerast við ES. Tí átti eitt krav at verið sett til bæði USA og ES í mun til hesi lond. Um vilji veruliga er til at sleppa av við kokaframleiðsluna, so byrjið eina tilgongd, har landbúnaðarstuðulin stig- víst verður tikin av og pen- ingurin ístaðin brúktur til at uppbyggja kappingarføran og burðardyggan landbúna í hesum økjum, sum í dag veita rávøruna til kokainið. Tað nyttar lítið at lóggeva eitthvørt burtur, um fólkið ikki fær eitt alternativ. Óttin fyri fríhandli Vit hoyra nógv føgur orð, um at alheimsgerðin skal javnstilla fólk meira og at tjóðskapurin hevur minni týdning. Tað er partvíst rætt, men at verða sterkur úti viðførur at tað er neyð- Yvirgangur, fríhandils- sáttmálar og einskiljing Nr. 154 • mikudagur • 15. august 2005 • 79. árgangur • www.sosialurin.fo Hesir fara í næstum at skriva undir fríhandilssáttmála