fríggjadagur 6. oktober 2000síða 4

6 7 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 192 - 6. oktober 2000 Nr. 192 - 6. oktober 2000 John Johannessen Einasti ney›ugi førleikin hjá einum tingmanni er, at hann dugir at skyna á grøna og rey›a knøttinum, tá hann skal atkvø›a fyri ella ímóti lógaruppskotunum, i› koma úr landsst‡rinum. Solei›is seg›i núverandi landsst‡risma›urin í undir- vísingar- og mentamálum, Tórbjørn Jacobsen, í drúgv- ari samrø›u vi› Sosialin, me›an hann enn var ting- ma›ur. Ta›, sum Tórbjørn Jacob- sen í samrø›uni sipa›i til var, at tingfólk í veruleikan- um bert sita í tinginum og avgrei›a lógaruppskot, sum landsst‡ri› leggur fyri tingi›. Nú er Tórbjørn Jacobsen landsst‡risma›ur og hevur eina umsiting, sum smí›ar lógaruppskot fyri hann at leggja fyri tingi› til sam- tyktar. Men meiningin um vant- andi lóggávumyndugleikan hjá løgtinginum er ikki burtur, hóast Tórbjørn Jac- obsen nú situr hinumegin bor›i› og umbo›ar útinn- andi valdi›. Hans Pauli Strøm, ting- ma›ur, er limur í einum ar- bei›sbólki í grundlógar- nevndini, sum vi›ger før- oyska stjórnarvaldi›. Í hes- um arbei›sbólki hevur hann, saman vi› ø›rum tingmonnum og serkønum, sett fram spurningin, um løgtingi› vi› at samtykkja n‡ggju st‡risskipanina hev- ur lati› frá sær veruliga lóg- gávumyndugleikan og gjørt seg sjálvt so at siga arbei›s- leyst. Serkunnleikin vantar Heilt arbei›sleyst er løg- tingi› kortini ikki. Tí ta› skal hvørja tingsetu, afturat mongu uppskotunum frá landsumsitingini, eisini vi›- gera fleiri uppskot, i› and- stø›utingfólk leggja fram. Men trupulleikin vi› upp- skotunum frá andstø›uni er í flestu førum, at tey ikki eru nóg væl gjøgnumarbeidd. Orsøkin til hetta er, at and- stø›utinglimirnir og ting- limir annars ikki hava tann serkunnleikan tøkan, sum landsst‡rismenninir hava í umsitingini. Tískil eru uppskotini frá andstø›uni oftast veikari enn uppskotini frá lands- st‡rinum, samstundis sum ta› koma fá uppskot frá andstø›uni orska› av, at hon ikki hevur orku til at fyri- reika uppskotini. Alt hetta ger, at ta› er ein rár hending, at eitt and- stø›uuppskot ver›ur sam- tykt í løgtinginum. Men hetta heldur løgma›- ur einki løgi vera í. At flestu uppskotini, i› ver›a samtykt í tinginum koma frá lands- st‡rinum er ikki ør›vísi enn í ø›rum londum, sigur hann. – Máli› eftir eitt val er jú, at ta› skal vera politikkurin hjá samgonguni, i› ver›ur førdur út í lívi›, ger løgma›- ur greitt. Kortini ásannar løgma›ur, at ta› ikki er rætt, at alt lóg- gávuinitiativ skal koma frá útinnandi valdinum. Og hann er grei›ur um, at trup- ulleikin hjá løgtinginum er vantandi serkunnleiki. Tí heldur Anfinn Kalls- berg, at ta› møguliga hev›i loyst seg at sett nakrar løg- frø›ingar á løgtingsskriv- stovuni, sum kundu hjálpt tingmonnum vi› at smí›a lógaruppskot. Men sam- stundis heldur løgma›ur, at hetta kann seta samgognuna í eina tvístø›u. (Samgongan hevur jú skriva› undir eitt samgonguskjal, sum lands- st‡ri› vi› síni fyristing skal halda seg til, og tí er ta› óheppi, at løgtingi› vi› ein- ari a›rari fyrisiting fer at mótarbei›a hesum.) Formansskapurin í løg- tinginum hevur tiki› nøkur stig til at betra um møgu- leikarnar hjá tingfólkum. Løgfrø›ingar eru í ávísan mun til taks á løgtingsskriv- stovuni, og tingbólkarnir hava fingi› pening til at seta hvør sín skrivara. Men tingfólk halda fram- vegis ikki, at tey hava nóg gó›ar umstø›ur til at røkja uppgávuna sum lóggávu- vald, hóast løgma›ur vísir á, at ta› ongantí› á›ur eru samtykt so nógv andstø›u- uppskot, sum seinastu árini. Ov lítla tí› Ein annar trupulleiki, sum plágar tingfólk er, at nógv lógaruppskot, sum koma úr landsst‡rinum, koma fyri í tinginum so stutt á›renn ney›ugt er at seta tey í gildi, at løgtingi› ikki fær møgu- leika at vi›gera tey nóg væl. – Vit tigmenn sita í dag í løgtinginum og blástempla Tingi› uttan lóggávuvald Bakgrund: Embætisfólkini hava tiki› ræ›i› í Føroyum. Í parlamentarisku skipan okkara er løgtingi› lóggávuvaldi› me›an landsst‡ri› er útinnandi valdi›. Kortini er ta› fyrisitingin hjá landsst‡rinum, i› vegna landsst‡ri › ger nógv tey flestu lógaruppskotini, sum løgtingi› sí›ani bert skal avgrei›a. Hetta eru tingmenn ónøgdir vi›, og grundlógarnevndin setir spurnartekin vi› máli› Tinganes hevur vi› n‡ggju st‡risskipanini at kalla fingi › einaveldi í Føroyum. Ta› er landsst‡ri vi› sínum embætis- verki, i› hevur alt lóggávu- initiativ Mynd: Jens Kr. Vang N‡ggja st‡risskipanarlógin tók útinnandi valdi› frá løgtinginum. Men enn vantar at taka lóggevandi valdi› frá landsst‡rinum og serliga fyrisitingini slík uppskot, sum vóru vit bert ein avgrei›sluskriv- stova, sigur Hans Pauli Strøm, løgtingsma›ur fyri Javna›arflokkin. Hetta heldur løgma›ur ikki vera rætt. Tí ta› skal sambært tingskipanini van- liga taka hálvanannan mán- a› at avgrei›a eitt lógarupp- skot í løgtininum. – Eg skilji ikki, at løgting- i› kann finna uppá at at- kvø›a fyri uppskotum, sum ta› ikki hevur sett seg inn í, sigur Anfinn Kallsberg, løg- ma›ur. Í hesum sambandi hevur Anfinn Kallsberg hug at finnast at sjálvari skipanini í teimum ymisku flokkunum á tingi. Tí vanlig manna- gongd hjá sitandi landsst‡ri er, at øll lógaruppskot skulu sendast út til flokkarnar til kunningar, á›renn tey ver›a endaliga avgreidd í lands- st‡rinum og løgd fyri tingi›. Og løgma›ur vissar um, at solei›is ver›ur fari› fram. – Trupulleikin er bert tann, at vit hoyra aldri naka› aftur frá flokkunum, sigur løgma›ur. Hendan mannagongdin hjá landsst‡rinum er lík mannagongdini í Danmark, har rá›harrarnir altí› taka framsøgufólkini hjá øllum flokkunum fyri ávísa máli› vi› í vi›ger›ina, á›renn lóg- aruppskoti› fer fyri Fólka- tingi›. Vi› hesum tryggjar rá›harrin sær, at meiriluti ver›ur fyri uppskotinum í Fólkatinginum, hóast and- stø›an í Danmark ofta er størri enn samgongan. Vanvir›a tingi› Men júst bo›ini um, at nú skuldu øll lógaruppskot frá lansst‡rinum sendast út til flokkarnar til vi›ger›ar, á›renn tey fara í tingi›, hava skapt øsing millum politik- arar. Tingfólk í samgonguni eru farin so langt sum at siga, at løgma›ur vi› hesi mannagongd leggur upp til einaræ›i, og at hann van- vir›ir tingi›. – Er samgongan li›ug at vi›gera øll lógaruppskot á›renn tey koma fyri tingi›, ver›ur andstø›an sett til viks, og hetta er at vanvir›a tingi›, seg›i Heni O. Heine- sen, sum tá var forma›ur Tjó›veldisfloksins, vi› Sosialin 6. januar í ár. Ta›, sum ru›uleikin tá snúi seg um, var pensjóns- máli› hjá Helenu Dam á Neystabø. Ta› var› lagt fyri tingi› 23. november 1999 og í skundi samtykt 22. de- sember 1999, tí lógin skuldi koma í gildi á›renn 1. januar ár 2000. Hetta var ein tí›, har nógv uppskot vóru til vi›ger›ar í løgtinginum, millum teirra fíggjarlógar- uppskoti› fyri ár 2000. Uppskoti› var ikki full- fíggja›, og skapti ta› bein- anvegin stórar trupulleikar í skattingini av pensjónistum. Men tingmenn søgdu or- søkina til, at teir tóku undir vi› uppskotinum, vera, at máli› kom alt ov seint í tingi› og var› tískil skrumbla› ígjøgnum. Á tí›indafundi longu 4. januar seg›i løgma›ur or- søkina vera, at tingfók ikki høvdu sett seg nóg væl inn í uppskoti›, á›renn ta› kom til vi›ger›ar, og tískil ikki vóru før fyri at mæla til broytingar. Uppskoti› var› nevniliga sent flokkunum til ummælis, á›renn ta› kom fyri tingi›. Løgtingsforma›urin seg›i vi› Sosialin 6. Januar, at orsøkin til ru›ulleikan var, at tingi› ikki hev›i fing- i› nóg gó›a tí› at vi›gera máli›. Kommunuvallógin tvey ár ov sein Uppskoti› um at broyta lóg- ina um kommunuval, sum í dag er til tri›ju vi›ger› í tinginum, er enn eitt dømi um eitt lógaruppskot, sum í skundi er skrumbla› gjøgn- um tingi› uttan ávirkan frá tingfólki. Løgma›ur ásannar enntá í vi›merkingunum til upp- skoti›, at ta› skuldi veri › komi› longu fyri tveimum árum sí›ani, tá Kommunu- áliti› í september 1998 mælti til hetta. Men uppskoti› var› ikki lagt fyri tingi› fyrr enn 19. september í ár umlei› 750 dagar ov seint. Sí›ani ganga átta dagar frá fyrstu vi›ger›, sum er 21. september, til nevndin skrivar eitt álit, sum er eina lítla A4 sí›u til longdar. Skuldi nakar tingma›ur fingi› hug at granska upp- skoti› nærri og møguliga fingi› framt somu hoyringar og fingi› somu rá›geving, sum landsst‡ri›, hev›i hann ikki meira enn átta dagar at gera hetta í. Rættarnevndin, sum vi›- gjørdi máli›, hev›i bert stundir at tosa vi› tríggar mans, sum eru at finna í eini ringrás á 500 metrar frá løg- tingsskrivstovni. Nevndin hevur fund vi› Leiv Hansen, b‡rá›sfor- mann í Havn, Jens Marius Poulsen, b‡rá›sskrivara í Havn, og Anfinn Kallsberg, løgmann. Tó tosar forma›- urin í nevndini vi› umbo› fyri Kommunufelagi› og Kommunusamskipan Før- oya gjøgnum telefonina. Tingi› fær ikki møguleika at senda uppskoti› til vi›- ger›ar hjá óheftum serfrø›- ingum, rættarnevndin fær eingi innlegg frá teimum, sum skulu liva undir lógini og t‡dningarmikla máli› ver›ur ikki vi›gjørt vi› almennum or›askifti. Oman á ta› heila bi›ur landsst‡ri› um at fáa lógina broytta, eftir at uppskoti› er lagt fram. Løgma›ur heitir á rættarnevndina at skoyta upp í lógaruppskoti›, at fyrsta kommunuvali› sam- bært hesi lógini fer fram t‡s- dagin 21. november 2000. Lógin sigur annars, at kommunuval skal fara fram annan t‡sdag í november. Orsøkin til at løgma›ur ba› um at fáa hetta skoytt upp í lógina var, at lógin kom so miki› seint fyri ting- i›, at ikki fór at bera til at fáa hana l‡sta á lógligan hátt á›renn annan t‡sdag í nov- ember í ár. Bert avgrei›slu- stova Landsst‡ri› hevur í hesum føri enn einafer› tr‡st eitt lógaruppskot gjøgnum ting- i›. Og tingi› hevur tr‡st á grøna knøttin og avgreitt lógina. Landsst‡ri› hevur alt lóg- arinitiativi›, og tingnevndir sleppa ikki at vi›gera tørvin á lógum. Men bert mál, sum eru løgd fyri tingi›. Tingnevndir kunnu ikki skipa eina hoyring um tørv- in á til dømis n‡ggjari fer›slulóg. Tingnevndir ella tingfólk kunnu ikki bi›ja ein jurist skriva eitt uppskot um lóg og fáa hann at finna fram vi›komandi tilfar, gera til- mæli, skriva vi›merkingar, vi›gera politisku stø›utak- anina og so fram vegis. Tí kunnu tingfólk, føroya fólk og óheft serkøn spyrja seg sjálv, um tey ikki bert eru eitt óney›ugt av- grei›sluli› í parlamentar- isku skipanini. Løgtingi› er vi› n‡ggju st‡risskipanarlógini vor›i› ein avgrei›slustova hjá landsst‡rinum, sum bert skal syrgja fyri at samtykkja uppskotini, landsst‡ri› kemur vi› Jóannes Hansen, sam- felagsfrø›ingur, er forma›ur í bólkinum, sum í grund- lógarnevndini vi›ger stjórn- arvaldi›. Hesin bólkurin hevur vi›gjørt vantandi lóg- gávumyndugleikan hjá løg- tinginum Mynd: Álvur Haraldsen