mikudagur 24. august 2005síða 20

20 Nr. 159 - 24. august 2005 Týski búskapurin framleiðir umleið ein triðing av samlaðu framleiðsluni í ES- samtakinum. Tað hevur tí týdning, ikki bert fyri sjálvt Týsk- land, men eisini fyri grannalondini, alt Europa og heims- búskapin, hvussu hesin motorur virkar Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Men ferðin á hesum motori hevur ikki verið so stór sum ynskiligt í fleiri ár. Bú- skaparligi vøksturin hevur verið lítil, til tíðir at kalla eingin. Nógvar álvarsligar og til tíðir skakandi hend- ingar hava rakt landið sein- astu árini. Týski gransking- arstovnurin IFO í München (ifo-Standpunkt nr 67) vísir á hesar hendingar: • Umfatandi globalisering og størri kapping frá lág- lønarlondum • Sameiningin av Europa og avtøku av handilsforð- ingum. • Umbýting av D-mark við Euro • Nýggj ES-limalond í Eystureuropa • Sameiningin av Týsk- landi Hesar broytingar hava møguliga gagnað Europa sum heild, men tær hava volt týskarunum serligar trupulleikar. Globaliseringin Hesa gongd hava flestøll lond følt á onkran hátt. Ser- liga er tað Kina, sum við ferð er komið inn á heims- marknaðin, sum merktiskt í Europa. Kina er 10 ferðir størri enn Japan, og nettup Japan var í mong ár landið sum framleiddi bíligar vør- ur til europeiska marknað- in. Týskland misti tí nógv av tí optiska og fín-mekan- iska ídnaðinum til Japan. Nú fer onnur framleiðsla til Kina. Tey smáu londini fingu atgongd til ein risastóran marknað Sameiningin av Europa hevur ført suður- og norð- urpartin saman, men fe- lagsmarknaðurin hevur virkað ymiskt í stórum og smáum londum. Smálond- ini hava generelt havt størstar fyrimunir. Tey smáu londini fingu atgongd til ein risastóran marknað, meðan fyrimunurin hjá teim stóru, eitt nú Týsk- landi, var minni. Í mun til heimamarknaðin gav polit- iska- og búskaparliga víðk- anin bert atgongd til lut- fallsligar smáar marknaðir. Til dømis fekk finska Nokia, sum framleiðir far- telefonir (mobilos) fría at- gongd til allan ES-markn- aðin og fekk stórar fyri- munir av tí. Týska Siemens fekk ikki tilsvarandi stórar fyrimunir av at koma inn á lítla finska marknaðin. Siemens framleiðir í dag ikki fleiri fartelefonir Euro fyri D-Mark Euro hevur nú verið gjald- oyra í flestu ES-londum í 6 ár, og hevur sum heild verið ein succes. Tó hava einstøk lond havt trupulleikar av, at tað nú er ECB, Europeiski CentralBankin, sum stýrir rentuni óheft av politisku stjórnunum í teim einstøku londunum í økinum. Hetta felags gjaldoyra førdi til eina samanrenning (konvergens) av rentuni á longum lánum. Fleiri lond høvdu eina rentu, sum var 5, 6 ella 7 % hægri enn tann týska. Við felags gjaldoyra, Euro, minkaði risikoin í smálondunum. Hetta gjørd- ist so ein fyrimunur hjá smálondum í kappingini at draga kapital og vinnulív til sín. Tað kann sigast, at kapitalurin fekk sama tryggleika at arbeiða undir, sum hann fyrr eina hevði haft í Týsklandi. Fyri Europa sum heild var tað ein fyrimunur, men arbeiðandi í Týsklandi føldu tað helst ikki sum nakran fyrimun. Grundarlagið undur eur- uni er ein stabilitetsavtala, sum forðar londum í at hava ov stórt hall á fíggjar- lógini. Tó hava fleiri lond í longri tíð havt trupulleikar við at halda seg innan hesar karmar. Stabilitetsavtalan forðar londunum at læna ov nógvan pening til at seta gongd í framleiðsluna. Politikkurin hjá ECB gong- ur í fyrsta lagi út uppá at sleppa undan inflatión. Null-vøkstur er einki bú- skaparligt problem, men politiskt gongur tað ikki í longdini. Eystureuropeisk lond koma aftrat Nýggir ES-limir eru kom- nir til og tað hevur givið ein størri marknað, bæði tá vørur skulu keypast og seljast, men eisini arbeiðs- marknaðurin er blivin størri. Men hetta eru lág- lønarøkir, sum eru komin aftrat. Í meðal var lønin í teim 10 nýggju limalond- unum uppá 14% av týsku meðallønini. Tað hevur givið týskarum trupulleikar á fleiri økjum. Eitt nú íBerlin, har nógv byggi- arbeiði er farið fram. Innlimingin av DDR kostaði Um tað skal kallast inn- liming ella sameining eru týskarar ósamdir um. Men processin hevur kostað pengar, nógvar D-markar og seinni Euros. Men tann veruliga sameiningin gong- ur sera illa. Tað sæst eina- best á arbeiðsloysistalinum, sum er 10% í Vesturtýsk- landi, men er 20% í øllum Eysturtýsklandi. Bruttoframleiðslan pr. arbeiðandi var í 1996 í Eysturtýsklandi uppá 61% av framleiðsluni hjá einum meðal vesturtýskara, men í 2005 er hetta tal minkað til 59%. Munurin er sostatt vaksin! Ymsar metingar benda á, at "die neue Länd- er", sum eystaru londini kallast, kanska um 15-20 ár eru á sama støði sum Bay- ern er í dag. Politisk gjógv millum eystara og vestara part? Munurin millum eyst og vest er eisini politiskt sjón- ligur. Komandi valið til Bundestag, týska tingið í Berlin, sum verður 18. sep- tember, vísir markantar munir millum eyst og vest. Eystanfyri eru tey fram- vegis sosialistar, og PDS (vinstrasosialistar) og SPD (sosialdemokratar) hav næstan 60% av atkvøðun- um har, samsvarandi sein- astu kanningarnar. Teir stóru flokkarnir í Týsklandi CDU (kristiligir demokrat- ar) og SPD hava hvør 27- 28%, men Linkspartei PDS hevur 29% og er sostatt í løtuni størsti flokkur har eysturi. Tað er annars hend ein nýskapan í týskum poli- tikki. Oscar Lafontaine, fyrrverandi SPD-leiðari og ráðharri úr Saar, fór burt- urúr flokkinum og stovnaði WASG, Wahlalternative, Arbeit und Soziale Gerechtigkeit. Nú hava WASG, sum hevði eina vissa undirtøku vestanfyri, og PDS, sum stóð sterkt eystanfyri lagt saman og stilla upp í felag, sum Linkspartei. PDS. Møguleikar eru fyri at hesin nýggi flokkur fer at fáa 8-9% av atkvøðunum, sum gevur pláss í Bundes- tag í Berlin. Men hvørja rollu flokkurin kemur at spæla, er óvist. Týski búskapurin kemur fyri seg Globaliseringin og seini vøksturin í Týsklandi hevur lagt eitt stórt trýst á stóru virkini í týsku framleiðsl- uni. Tey hava nú minkað um kostnaðarstøðið. Pro- duktiviteturin er øktur, og harvið kappingarførið. Og tað hevur gingið skjótari og betri enn í øðrum europe- iskum londum, sum talvan vísir Týskland er nú tað landið í Verðini sum hevur størstan útflutning, og harvið eisini stórt avlop á handilsjavnan- um, næstan 200$ milliardir seinastu 12 mánaðirnar (uppgjørt pr. juni 05). Í negativa endanum liggur USA framvegis, sum hevur eitt hall uppá yvir 700$ milliardir. Virkini hava góðan profitt, og virðis- brævamarknaðirnir (børs- arnir) vísa framgongs. Hinvegin eru tvey ting, sum enn standa í stað. Tað er forbrúkið ella nýtslan hjá teim privatu. Hon stendur í stað, tí fólk eru varin og óttast arbeiðsloysið. Tó vísa nýggjar kanningar, at bjartskygnið í sjálvari vinn- uni er skjótt vaksandi. Hitt talið, sum stendur í stað, eru húsaprísirnir. Í flestu europeisku londun- um, USA og Australia hava prísirnir á fastari ogn verið skjótt hækkandi í longri tíð. Týskland er einasta undan- takið. Orsøkin man eisini vera, at fólk í eini krepputíð eru varin varin at keypa stórt. Tí er eftirspurning- urin í Týsklandi lágur. Samanumtikið At enda sigur ’The Eco- nomist’ í eini oddagrein: "The story from Germany is about to become surpris- ingly good", (søgan úr Týsklandi kann gerast óvæntað góð), men leggur so aftrat, at tað krevur, at politikkararnir ikki spilla spælið aftaná næsta val. Størsti búskapur í Europa, tann týski, er nú á rættari leið Gongdin í nøkrum lyklatølum í stórum ES-londum (Kelda: The Economist, OECD, ES-commission) Index-tøl Kostnaður pr. Útflutningur av 1999=100 arbeiðseind vøru og service 2005 2005 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– Týskland 88 146 Frankaríki 99 122 Italia 107 108 Spania 108 130 Dollarin var í síðstu viku stuðlaður av inn-floyminum av valuta til USA, sum gott og væl fyllir ta hol upp, sum hallið á handilsjavnanum vísir. Útlendskur kapitalur brúkar tann fyrimun tað er at seta peningin í amerikansk statsvirðisbrøv, sum geva eina góða og høga rentu. So leingi hetta stendur við, at útlendingar hava fyrimun av amerikansku rentuni, ber til at liva av "lántum pengum" í USA. Búskapartølini, sum komu í vikuni, væntast at geva amerikanska centralbankanum, The Fed, argumentir fyri at hækka rentuna í smáum bitum, eins og teir hava gjørt alt farna árið. Rentuhækkingin í USA væntast at halda fram árið út, og kanska væl inn í 2006. Í Eurolandi er støðan nakað tann sama "treka", sum er lýst fleiri ferðir í hesum teigi. Men kanska er ljós fyri stavn í Týsklandi (sí grein aðrastaðni í blaðnum í dag). Franska framleiðslan vaks bert við 0,1% í seinasta mánaða. Men virkir, sum flyta vørur út til triðja land, hava havt fyrimun av lága euro-kursinum. ES hevði eitt avlop á handilsjavnanum uppá 6,6 milliardir í seinasta mánaða. Tað er nógv, eisini í mun til USA, sum hevur stórt hall. RG