leygardagur 27. august 2005síða 7

Nr. 162 - 27. august 2005 7 BÚSKAPUR Theodor E. D. Olsen Magni Laksáfoss er komin í minniluta í Búskapar- ráðnum. Hann er ikki samdur við øllum í stendur í nýggju frágreiðingini hjá ráðnum. M..a heldur hann, at ráðið skuldi tikið broyt- ingar í fólkasamanseting og oljuprísum, tá ein strategi skal leggjast fyri, hvussu vit verða eitt av heimsins ríkastu londum í 2015. Á síðu 5 í "Tøknilig menning og vælferð" stendur í eini undirgrein, at Magni Laksáfoss, sum er ein teimum sjey limunum í Búskaparráðnum, ikki tek- ur undir við frágreiðingini, tí hann er ósamdur við grundleggjandi partar av henni. Magni Laksáfoss sigur, at hann og restin av ráðnum eru samd um 80 % av frá- greiðingini, men at vit ongantíð fáa eina eintýðuga frágreiðing um búskapar- frøði. Tí ætlaði hann at skriva eina hálva A4-síðu aftast í frágreiðingini, har hann kundi greiða frá sínum sjonarmiðum, men at hetta varð noktað av formansskapinum, Johnny í Grótinum, Óla Samró og Unu Joensen. - Hetta hava tey rætt til, men tað er óvanligt at gera, sigur Magni Laksáfoss við Sosialin. Magni Laksáfoss sigur, at frágreiðingin fær tað at ljóða, sum tað, hon kemur við, ið skal til fyri at rækka 2015-visiónini, men tað heldur hann vera í so lítið. Serliga er tað parturin um tað sokallaða vinnutyssið, ið hann er ósamdur við. Magni Laksáfoss heldur tað vera spell, at hansara sjónarmið ikki sluppu við í frágreiðingina, tí hann heldur tað vera harmiligt, at fokusera upp á 20 % í fjølmiðlunum, tá hann og meirilutin eru samd um 80 prosent av nýútkomnu frá- greiðingini. Í einum skrivi til fjølmiðlarnar, sum verð- ur prentað í næstu viku, sigur Magni Laksáfoss m.a.: "Sjálvsagt eru nógvar av- bjóðingar fram til 2015, men av tí at tað einans eru 10 ár fram til 2015 kunnu nakrar av stóru avbjóðing- unum síggjast longu í dag. Tískil er neyðugt at hyggja eitt sindur eftir hvørjar avbjóðingar eru fyri at kunna gera eina meting av hvørji tiltøk skulu til fyri at hava eitt enn meiri fram- komið samfelag í 2015. Serliga sær undirritaði fylgjandi stórar avbjóðing- ar fram til 2015: 1. Globaliseringin 2. D e m o g r a f i s k u broytingarnar 3. Oljuprísurin Í frágreiðingini frá Búskap- arráðnum er einans globali- seringin viðgjørd". Skrivið hjá Magna Laksá- foss verður prentað í Sosialinum í næstu viku, men kann longu nú lesast á Internet-Sosialinum. høvuðsniðurstøðan í frá- greiðingini "Tøknilig menning og vælferð" sum Búskaparráðið legði fram fyri almenningin í gjár. Johnny í Grótinum, for- maður í Búskaparráðnum, tók í gjár ímóti fjølmiðlun- um í Fíggjarmálaráðnum, har hann greiddi frá høv- uðsboðskapinum í tí nýggju frágreiðingini, og hann er rættiliga greiður: Tað almenna skal skapa fortreytir fyri at búskapurin kann vaksa, men tað al- menna skal ikki blanda seg ov nógv upp í vinnulívið. Sum dømi nevndi formað- urin svartkjafta- og kemi- kaliuflotan í áttatiárunum, ið hann metti sum eina forðing fyri at búskapurin kundi vaksa, eins og tann politiska skipanin í Føroy- um hevur lyndi til at stýra og varðveita ov nógv í vinnuni. Í frágreiðingini verður nevniliga staðfest, at enda- málið við øllum búskapar- ligum virksemi er at veita størsta møguliga vælferð hjá borgarunum. Í einum ríkum búskapi hava borgar- arnir fleiri valmøguleikar, og av tí sama verður lættari at verja umhvørvið, veita útbúgving o.s.fr. Stutt sagt, verður rásarúmið størri. Hetta munnu tey flestu vera samd um. Spurningurin er so, hvussu vit skapa bú- skaparvøkstur. Føroyar á 20. plássi Sambært hagtølum hjá OECD frá 2002 liggja Føroyar á einum tjúgunda plássi, tá BTÙ pr. íbúgva verður roknað út, og er hetta kanska ikki so galið, men staðfestast má, at vit ikki eru eins rík og okkara grannalond. Nýggja frágreiðingin hjá Búskaparráðnum er ætlað sum framhald av temafrá- greiðingini hjá Buskapar- ráðnum frá 2004. Saman við tí frágreiðingini kann hon síggjast sum ein eind, ið er ætlað sum eitt íkast til Visión 2015 hjá Landsstýr- inum, ið eisini snýr seg um búskaparvøkstur. Búskaparráðið leggur dent á, at eingin kennir framtíðina, og tí leggur frágreiðingin upp til eina satsing. Ráðið metir, at munurin millum ta strategi, ið kemur fram í frágreiðingini og aðrar strategiir, ið stundum hava verið at sæð í føroyska kjakinum, er, at henda er búskaparfrøðiliga undir- bygd. Frágreiðingin vísir sum nevnt á, at størsta styrkin hjá føroyska búskapinum er ein væl mentur førleiki at innflyta og tillaga útlendskt uppfunna tøkni til fram- leiðslu. Sum dømi nevnir Johnny í Grótinum m.a. teldu- og skipsútgerð, ið vit ikki sjálvi hava uppfunnið, men kortini duga at brúka. Búskaparráðið grundgevur fyri hesum við at siga, at hóast vit ikki hava upp- funnið stórvegis í Føroyum, so er inntøkustøðið her á landi hóast alt sera høgt samanborið við flestu onnur lond í heiminum. Samfelagsliga uppgávan at økja ta búskaparligu menningina merkir tí tað sama sum at halda fram við at menna førleikan til at tillaga útlendska tøkni í okkara framleiðslu. Írland ein fyrimynd Johnny í Grótinum sigur, at altjóðagerðin er ein eina- standi kjansur hjá pinkubú- skapum sum tí føroyska at náa øktari virðisskapan, tí samskiftisprísirnir við út- heimin eru lækkandi, og tær handlisligu forðingar- nar eru minkandi, og tað skuldi ført til økta altjóða samvinnu. Uppgávan hjá tí almenna er tí týdningarmikil, tí hon inniber at stuðla skifti av vinnubygnaði til vitanar- tyngri framleiðslur. Tað merkir, at neyðugt er at fara burtur frá handamegi. Sum dømi um búskaparvøkstur ger frágreiðingin fitt burtur úr "tí írska undrinum". Stóri framleiðsluvøksturin í Írlandi seinastu 40 árini er sambært frágreiðingini bæði orsøk til og ein fylgja av, at vinnubygnaðurin í Ír- landi er broyttur sera skjótt. Í 1960 arbeiddu 40 prosent av írsku arbeiðarafjøldini í tilfeingisvinnuni, sum er landbúnaðurin. Í dag starv- ast 9 prosent í hesi vinnu í Írlandi og 1,5 prosent í Danmark starvast í til- feingisvinnuni. Hinvegin kann vansin við at liva av at framleiða tøknilig tól, sum jú ikki eru tilfeingi, kann tó eisini merkjast við, at prísurin á hesum vørum kann falla. Eitt nú hevur Finnland við Nokia á odda merkt til hetta, tá prísurin á t.d. far- telefonum er fallin. Fólk skulu lesa tað, tey hava hug til Búskapaðarráðið mælir staðiliga frá, at tað almenna fer inn í útbúgvingarverkið og roynir at stýra, hvørja útbúgving fólk skulu velja. Sum dømi verða úrslit úr Danmark í áttatiárunum nevnd, har ein politiskt royndi at beina fólk inn á ávísar útbúgvingar. Danir merkja enn neilig árin av hesum, staðfestir frágreið- ingin Tøknilig menning og vælferð. Heldur mælir Búskapar- ráðið til tað, ið tey kalla "krativt kaos", tí sum tey siga, so ganga tey, sum hava tey veruliga góðu uppskotini, Føroyar skulu liva av, í onkrum skúlagarði og spæla bólt ella band. Bæði kynini sleppa nevni- liga við í rapportina, sigur Jóhnny í Grótinum. Tvs. at landið skal ikki avgera, at nú skulu vit útbúgva nógvar skiparar ella læknar, tí tað er ungdómurin sum hyggur eftir MTV í dag, ið skal skapa og koma við hug- skotum, sum skulu styrkja búskapin í framtíðini, stað- festir Johnny í Grótinum. Hetta krevur, at vit góð- taka og royna at tillaga okk- um til broytingar, sam- stundis sum tað krevur, at tað almenna veitir hjálp- andi hond í tillagingini. Búskaparráðið mælir tí til, at ta nágreiniligu sats- ingina mugu einstaklingar og fyritøkur finna útav, meðan tað almenna endi- liga ikki má seinka tillag- ingini av vinnubygnaði ella velja at stuðla serliga út- valdum vitanartungum vinnugreinum, og Johnny í Grótinum dylir ikki fyri, at tann ætlaða granskara- parkin fyri 90 milliónir kann fatast sum ein partur av hesum, ið Búskapar- ráðið ávarar ímóti. Føroyingar sibbar Tá tosað verður um kreativt kaos í einum dynamiskum marknaðarbúskapi, skulu vit eisini rokna við, at arbeiðspláss og vinnu- greinir skifta. Í Danmark hvørva ein stórur partur av nýstovnaðum fyritøkum eftir 7 árum, og 20 prosent av arbeiðsmegini verður útskift. Í hesum sambandi at er týdningarmikið at útbúgva fólkið, og Búskaparráðið himprast ikki við at seta Føroyar á eitt sokallað sibbapláss í nøkrum av teirra talvum og hagtølum. Eitt nú eru bert 39,6 pro- sent av føroyingum millum 10 og 24 ár í læru ella inn- skrivaðir í onkrum skúla, meðan talið hjá tí norður- lenska toppskoraranum á hesum øki, Svørík, er 55 prosent. Somuleiðis eru vit aftast, tá talan er um gransking. Spurningurin um tað er ein trupulleiki ella eitt ekin, at tann privati sektorurin granskar so lítið í Føroyum, skal helst svarast við, at tað er eitt tekin, sigur Johnny í Grótinum. Hann metir tað nevniliga vera eitt tekin um, at vit hava tøkni og innflyta tøkni til okkum sjálvi at brúka. Sum dømi nevnir for- maðurin í Búskaparráð- num, at Føroya Tele júst hevur keypt ein part av ensku breiðbandsfyritøkuni Telabria. Eitt av argument- unum fyri at keypa seg inn í ta ensku fyritøkuna, er at menna føroyskar skipanir til útflutnings, og tí fer hetta ikki at síggjast aftur í teimum føroysku gransk- ingarhagtølunum, hóast hetta verður gransking, sum Føroya Tele fær gagn av. Vinnutyssi Loysnunarorðini í nýggju frágreiðingini eru útbúgv- ing og gransking, opinleiki og kapping. Eitt nú er opin- leiki neyðugur, tí føroy- ingar gera ikki nógvar íløgur uttanlands, og útlendingar investera enn minni í Føroyum. Haraftur- at er kapping á heima- marknaðinum gagnlig, tí annars verður talan um einstáttaðar vørur, sigur Búskaparráðið í frágreið- ingini, og nevnir føroyskar bókmentir, har fáir rit- høvundar hava møguleika at liva av at skriva, og tí gerst fjølbroytnið og fram- leiðslan so lítil. Hinvegin eru Silicon Valley við sínu- m telduídnaði. Milano við sínum mótaídnaði og Hollywwod við sínum filmsídnaði dømi um heimamarknaðir, har tann lokala kappingin er avger- andi fyri hesi støð. Hetta verður kallað vinnutyssi. Eitt vinnutyssi er ein savn- an av fyritøkum innan somu vinnugrein á sama stað, sum ikki kann for- klárast við eginleikum hjá staðnum sjálvum. Tað er serliga búskaparfrøðing- urin Michael Porter, ið hev- ur skrivað um hetta evnið. Tí mælir Búskaparráðið til at styrkja kappingar- ráðið, at einskilja almennar fyritøkur og at avtaka stuðulsskipanir, so kapp- ingin í føroyskari fram- leiðslu gerst só stór sum gjørligt. Her krevst eisini meira tøkni, og tí eisini meira útbúgvið fólk. Nið- urstøðan hjá Búskaparrað- num er tí, at skulu vit fjølgast í Føroyum við hægri livistøði, er einki annað at gera enn at satsa upp á hægri produktivitet gjøgnum og útbúgving. Hetta merkir eisini, at skulu vit vera eitt av heimsins ríkastu londum í 2015, so hongur hetta heilt einfalt ikki saman við, at vit verja ófaklærdu arbeiðsplássini í fiskivinnuni. Framhald av síðu 3 Johnny í Grótinum legði nýggju frágreiðinga fram á tíðindafundi í Fíggjarmálastýrinum fríggjamorgunin Mynd: Jens Kristian Vang Magni Laksáfoss ósamdur við hini í Búskaparráðnum