mikudagur 31. august 2005síða 11

Nr. 164 - 31. august 2005 11 VIÐMERKINGAR Undirgrundin og søgufalsan Halgir Winther Poulsen Í stórari grein í bløðunum herfyri undir yvirskriftini »Tá søgan er følsk, verður framtíðin til fals« viðger formaður Tjóðveldisfloks- ins søgufatan og -falsan løgmans, og er greinin eftir øllum at døma svar til eina grein hjá løgmanni, ið við- ger nýggja politikk Tjóð- veldisfloksins. Eftir at hava lisið tann partin av greinini, ið hevur yvirskriftina »Undirgrundin sum dømi«, má eg við- ganga, at eg eri bæði bilsin og ikki sørt skelkaður. Eftir at hava latið fólk vita, at tað fyrst og fremst er Tjóðveld- isflokkinum fyri at takka, at vit ikki endaðu við »grøn- lendsku loysnini«, sum Javnaðarflokkurin og fólka- flokkurin skuldu vera við at góðtaka, sigur hann (orða- rætt endurgivið): »Tá fund- urin við Schlüter var í 1992, hevði landsstýrið millum annað í skjáttuni eitt før- oyskt útspæl til at góðtaka eina grønlendska loysn - men Schlüter tók teir á bóli.« Hesi orðini í einari grein, ið viðger søgufalsan, eru so burtur úr vón og viti, at tað ber ikki til at lata tey standa ósvarað. Sipað verður til fundin tann 11. september 1992 millum landsstýrið og donsku stjórnina, har enda- málið var at fáa gongd á aftur arbeiðið í føroysk- danska embætismanna- bólkinum, eftir at stígur var komin í orsakað av trupul- leikum hjá danska partin- um at orða mótuppskot til tey greiðu og vælgrundaðu sjónarmiðini hjá føroyska partinun um yvirtøku av málsøkinum ráevni í før- oysku undirgrundini sum sermál sambært heimastýr- islógini. Rætt er tað, at landsstýr- isumboðini Jógvan Sund- stein og Aage Ellefsen sam- an við Atla Dam, løgmanni, høvdu ymisk sjónarmið og uppskot um, hvussu gongd kundi fáast á aftur samráð- ingarnar, við á fundin við donsku stjórnina, og rætt er tað eisini, at ikki varð neyð- ugt at leggja hesi fram á fundinum, tí Schlüter boð- aði frá, at hann við góð- kenning frá stjórnini hevði gjørt av, at nú var tíðin komin at loysa hesa drúgvu ósemju. Eg var sjálvur við á fund- inum og kann vátta, at í tí tilfari, ið var fyrireikað til fundin, var eingin tilsipan til ella nakað uppskot um nakað, ið líktist grøn- lendsku loysnini at finna. Nú var eg ikki í skjáttu løg- mans, men tað kann tjóð- veldisformaðurin av góðum grundum heldur ikki hava verið. Føroyska kravið var øll tey árini, eg var við í hesum arbeiði, púra greitt at undir- grundin varð yvirtikin sum sermál sambært heimastýr- islógini. At hetta eisini at enda gjørdist loysnin var ikki minst orsakað av, at so gott sum allir flokkar vóru samdir um hetta kravið øll árini frá tí at gongd kom á samráðingarnar eftir avtal- una millum Atla Dam, løg- mann, og Poul Schlüter, forsætisráðharra, á fundin- um tann 29. august 1988. Á tí fundinum luttóku umboð fyri allar flokkarnar í táver- andi samgonguni, Javnað- arflokkin, Tjóðveldis- flokkin, Sjálvstýrisflokkin og Framburðsflokkin. Tann breiða og varandi politiska semjan gjørdi tað eisini møguligt at leggja samráðingarnar tilrættis og føra tær við vissu um, at hóast tær gjørdust drúgvar, fór ikki at verða neyðugt at broyta støðu orsakað av politiskum ósemjum í Føroyum. Forsøgan til fundin tann 29. august 1988 er í stuttum tann, at danska stjórnin hevði víst øllum samráð- ingum um yvirtøku av málsøkinum aftur. Tó samdust partarnir í mai 1986 um at seta eina felags- nevnd at viðgera málið, men hendan nevnd varð ongatíð sett, orsakað av at semja ikki fekst um ar- beiðssetningin (kommisori- ið). Í juli 1985 fekk lands- stýrið »gula álitið«, har stjórnarskipanarligu grund- gevingarnar hjá stjórnini fyri at sýta fyri realitets- samráðingum vórðu við- gjørdar og afturvístar. Í august 1988 bað lands- stýrið um nýggjan fund við stjórnina, eftir at landsstýr- ið hevði latið málið kanna nærri og fingið trý álit, »tað reyða« um stjórnarrætt v.m., »tað bláa« um altjóða- rætt v.m. og »tað hvíta« um hugsandi praktiskar loysnir. Saman við áheitanini um fund sendi landsstýrið stjórnini eitt memorandum, ið bygdi á hesi álit, og har føroyska kravið um sam- ráðingar um yvirtøku av málsøkinum var lýst og gjølla grundað. Á fundinum í august 1988, ið sum nevnt endaði við, at stjórnin gekk við til at fara undir realitetssam- ráðingar, vísti Schlüter til grundgevingar landsstýris- ins og brúkti tær sum grundgeving fyri at broyta støðu stjórnarinnar frá »der er intet at rafle om« til at samráðast skuldi um málið. Tað gekk kortini drúgv tíð, áðrenn felagsnevndin kundi fara til verka, av tí at partarnir vóru ósamdir um formannin og endaligu orð- ingina av arbeiðssetningin- um. Eftir at hesir spurning- ar vóru avgreiddir arbeiddi nevndin uttan trupulleikar inntil stígur kom í, orsakað av at tær heimildir, partar- nir hvør sær høvdu fingið frá sínum politikarum, ikki fingust at røkka saman. Nevndarlimirnir báðu meg- in bóðu tískil sínar polit- isku uppdragsgevarar um meira nágreiniligar polit- iskar útmeldingar. Tað gjørdist tí neyðugt við nýggjum fundi á politisk- um stigi, og tann fundurin varð hildin tann 11. sep- tember 1992. Tað var á hes- um fundinum at avtalan um yvirtøku av málsøkinum rá- evni í føroysku undirgrund- ini var gjørd. Hendan avtalan varð undirskrivað av Atla Dam, løgmanni, og Poul Schlüter, forsætisráðharra, tann 22. desember 1992 í Tórshavn, og við hesum varð endaligt punktum sett fyri einari ósemju landanna millum, ið hevði vart síðan løgting- ið á fundi tann 13. mai 1948 samtykti at taka upp samráðingar við donsku stjórnina um yvirtøku av undirgrundini. Avtalan er til skjals í Kunngerðarsavnin- um sum kunngerð nr. 96 frá 13. mai 1993. Sjálvur tók eg lut í hesum arbeiði síðan 1984, frá 1987 saman við Árna Ol- afsson, og kann vátta, at eg ongatíð hoyrdi nakran flokk við undantak av sam- bandsflokkinum gretta eitt orð um eina loysn, ið á nakran hátt kundi sammet- ast við grønlendsku loysn- ina. Hvørja skúlapolitiska kós hevur sitandi samgonga? Bergur Djurhuus Hansen studentaskúlalærari Felagið hjá Studentaskúla- og HF-lærarum mótmælti fyri stuttum alment, at 26 næmingar eru í tveimum av flokkunum, sum byrjaðu skúlagongdina í Hoydølum í ár. Hetta er brot á skrivliga avtalu millum lærararnar og Mentamálaráðið, sum ásetur, at í mesta lagi 24 næmingar skulu verða í hvørjum flokki. Menta- málaráðið hevur sum aftur- svar víst á, at málið fer at loysa seg av sær sjálvum, tí fleiri næmingar helst fara at gevast, áðrenn langt um líðir. Men grundgevingin er heldur veik. Fyri tað fyrsta er tað undir øllum umstøð- um brot á avtaluna, sum sigur, at í mesta lagi 24 skulu verða í hvørjum flokki (eisini við skúlaárs- byrjan), og harumframt er tað heilt burturvið at taka næmingar inn á skúlarnar við teirri fortreyt, at so og so nógvir av teimum skulu gevast. Hetta avdúkar eina hugsan úr farnum tíðum, tá tað var avgerandi at fjálga um tey, sum frammanundan vóru væl fyri, og sálda hini frá. Endamálið við mið- námsútbúgvingunum í dag má verða, at so nógv sum gjørligt av teimum, sum byrja eina miðnámsútbúgv- ing, fáa prógv. Hví tílíkt stríð? Tað er tó ikki løgið, at eitt tílíkt stríð tekur seg upp. Lærararnir leggja dent á eitt gott umhvørvi í skúlunum og dygd í útbúgvingini, Mentamálaráðið hinvegin er undir politiskum trýsti og vil gera skúlaskipanina einfalda at umsita og bíliga at reka. Til ber eisini at spyrja, um tað er so stórur munur á 24 og 26 næming- um, og um ikki tað er rætt at spara við at lata fleiri næmingar ganga í hvørjum flokki. Til hetta er at siga, at góðtaka lærararnir fyrst, at 26 næmingar eru í hvørjum flokki í ár, so kann talið gerast 28 ella 30 næsta ár. Møguliga er tað hetta, sum býr undir avgerðini hjá Mentamálaráðnum, og hvat er ein avtala tá verd? Tó snýr hetta seg ikki fyrst og fremst um prinsipp og av- talubrot, tað snýr mest um, hvussu hvør einstakur næmingur trívist í skúlan- um, og hvør dygdin er í undirvísningini, næmingur- in fær. Undirvísing fyrr Fyrr í tíðini, t.v.s. fyri 30- 40 árum síðani, bar væl til at hava heilt upp í 40 næm- ingar í hvørjum flokki í all- ari skúlaskipanini, líka frá byrjan til enda. Lærarin stóð uppi við talvuna og helt fyrilestur, meðan næm- ingarnir sótu og lýddu á. Guð náði tann, sum ikki sat stillur, tí neyðugt var við harðari disiplin. Av teimum 40 fingu tó bert eini 12-15 realprógv og upp aftur færri studentsprógv. Trivnaðurin í skúlanum mundi hjá mongum vera so sum so, og ivaleyst vóru tað fleiri við góðum evnum, sum ongan- tíð komu fyri seg. Hinvegin var samfelagið eisini øðr- vísi tá, og krøvini til út- búgving ikki tey somu. Undirvísing í dag Ì undirvísingini í dag verð- ur støði í mest møguligan mun tikið í hvørjum ein- støkum næmingi, og lærar- in stendur ikki og heldur fyrilestur hvønn dag, men letur næmingarnar arbeiða. Tað merkir ikki, at talvu- undirvísingin heilt er burt- ur, men at næmingarnir taka lut í tí, sum fer fram í flokshølinum og sjálvir eru við til at orða uppgávur, finna tilfar o.s.fr. T.d. skulu næmingarnir í fleiri læru- greinum sjálvir velja evni at skriva ritgerð um. Lærar- in skal tá geva hvørjum ein- støkum næmingi vegleið- ing, og eydnast hetta væl, verður áhugin ein drívandi megi í undirvísingini. Men tað sigur seg sjálvt, at verða ov nógvir næmingar í hvørjum flokki ber tílík undirvísing ikki til, tá noyðist lærarin aftur at halda fyrilestrar, og so má hvør næmingur klára seg sum best. Stundir verða ikki til at tosa við hvønn næming sær og als ikki til at taka sær av teimum, sum av onkrari orsøk hava trup- ult við at skilja tað, sum lærarin ella aðrir næmingar siga. Trivnaðurin hjá næm- ingunum verður verri og dygdin í undirvísingini við. Hvat slag av skúla ynskja vit? Seinastu nógvu árini hevur dentur verður lagdur á at fáa næmingarnar at trívast í skúlunum og gera teir áhugaðar í tí, teir skulu læra, heldur enn at tvinga teir til tað. Enski heimspek- ingurin Herbert Spencer tók til í eini grein longu fyri 150 árum síðan, at allar broytingar í undirvísingar- verkinum áttu at havt sum aðalmál "to make the acqu- irement of knowledge pleasurable rather than painful.. and all education interesting", t.v.s. í mest møguligan mun gera at- gongdina til vitan og út- búgving lætta, hugaliga og áhugaverda. So langt er Mentamálaráðið eftir øllum at døma ikki komið enn. Ljótur minnisvarði Næmingar í dag mugu sleppa at kjakast, gera við- merkingar, spyrja, seta sær sjálvum uppgávur o.s.fr. Ikki bara tí teir á henda hátt menna eina sjálvstøðuga og kritiska hugsan, men eisini tí hetta er ein avgerandi treyt, skulu vit fáa næming- arnar at støðast í skúlunum og harvið røkka málunum, sum løgmaður og sam- gongan hava sett sær: at øll skulu fáa eina miðnámsút- búgving. Sleppur avgerðin hjá Mentamálaráðnum um at hækka talið av næming- um í hvørjum flokki at standa við, verður tað eitt stórt afturstig fyri undirvís- ingina í studentaskúlunum og eitt ljótt minni um sit- andi samgongu. Skulu vit aftur til peikipinn og skammikrók?